Οι… πολυεθνικές πολυκατοικίες της Αθήνας

Η πολυκατοικία χτίστηκε το 1962. Εχει μωσαϊκό στα πατώματα, μεγάλους καθρέφτες στην είσοδο με επιτοίχια φωτιστικά, παλιό ασανσέρ με μεταλλικό πλέγμα γύρω από το φρεάτιό του κι ένα άδειο πια θυρωρείο. Μεταλλικά απομεινάρια στα μαρμάρινα σκαλιά μαρτυρούν ότι παλιά τη σκάλα διέτρεχε χαλί. Στον πίνακα ανακοινώσεων οι ειδοποιήσεις είναι γραμμένες σε τρεις γλώσσες: ελληνικά, αγγλικά και γαλλικά.

Οχι για τους τουρίστες. Η πολυκατοικία αυτή δεν έχει airbnb, απαγορεύεται άλλωστε από το – εξήντα ετών – καταστατικό της η βραχυχρόνια μίσθωση. Οι τρίγλωσσες ανακοινώσεις στοχεύουν στους πολύχρωμους ενοίκους της. Στους πέντε ορόφους της μένουν άνθρωποι από οκτώ χώρες: Ελλάδα, Αλβανία, Πακιστάν, Κονγκό, Σουδάν, Αιθιοπία, Ερυθραία, Γεωργία.

Περπατώντας στην οδό Λευκωσίας, που ξεκινά μετά την Πλατεία Αμερικής και τελειώνει λίγο πριν απ’ την Πλατεία Κολιάτσου, παίρνει κανείς μια γεύση από το νέο πρόσωπο του αθηναϊκού κέντρου.

Οι γειτονιές των Πατησίων, της Κυψέλης, της Πλατείας Βικτωρίας και της Ομόνοιας, δρόμοι που άλλοτε αποτελούσαν τις λεγόμενες «αριστοκρατικές» γειτονιές της Αθήνας, τα τελευταία αρκετά χρόνια έχουν υποδεχθεί διαδοχικά μεγάλο κομμάτι των μεταναστευτικών και προσφυγικών πληθυσμών που εγκαταστάθηκαν στην πρωτεύουσα.

Οι άνθρωποι αυτοί με πολλές δυσκολίες ενσωματώθηκαν στις νέες τους γειτονιές, απέκτησαν στέκια, έφτιαξαν μαγαζιά, τις έκαναν δικές τους. Διασχίζω ψιλικατζίδικα μεταναστών, κουρεία, μαγαζιά με τρέσες, περούκες και κοτσιδάκια, καφέ με ναργιλέδες και φούρνους με γεωργιανές πίτες. Στις πλατείες τα απογεύματα μαύρα παιδιά παίζουν μπάλα. Στο 22ο Δημοτικό μετά το σχόλασμα λευκοί και μαύροι γονείς περιμένουν να παραλάβουν τα παιδιά τους.

«Οι άνθρωποι είναι φιλικοί»

Ανεβαίνω στον πρώτο όροφο της πολυκατοικίας. Εδώ μένουν δύο Ελληνες, ένας Σουδανός και μια Αιθιοπίνα. Ο Ιμπραήμ με καλωσορίζει στο σπίτι του. Ηρθε πρόσφυγας από το Σουδάν πριν από δεκαεπτά περίπου χρόνια. Είναι σαράντα ετών και δουλεύει ως έμπορος ρούχων, διατηρώντας το δικό του κατάστημα. Εχει τρεις γιους στο Σουδάν, οι οποίοι μένουν εκεί με τους παππούδες τους.

Ο Ιμπραήμ τους στέλνει χρήματα και ελπίζει να τους επισκεφθεί σύντομα. «Κατά τύχη βρέθηκα στην Ελλάδα», μου λέει. «Είχα μείνει για μικρά διαστήματα στην Ισπανία και στη Γαλλία αλλά δεν μου άρεσε καθόλου. Εδώ είναι ωραία, οι άνθρωποι είναι φιλικοί.

Εχουμε και στο Σουδάν πολλούς Ελληνες και ήμουν εξοικειωμένος να ακούω ονόματα όπως Κώστας και Γιώργος». Ρωτώντας τον πώς βιώνει τη συγκατοίκηση με τόσους ανθρώπους από τόσες χώρες μου λέει πως είναι όμορφα. «Σαν γειτονιά». «Μένω στο κτίριο έξι χρόνια. Ενα βράδυ είχα κλειδωθεί απέξω κι ο Ελληνας που μένει δίπλα μού κάλεσε κλειδαρά και μου δάνεισε χρήματα για να τον πληρώσω.

Είναι καλοί άνθρωποι εδώ, η προηγούμενη διαχειρίστρια μια φορά μου ζήτησε να μην αφήνω την πόρτα της εισόδου ανοιχτή. Λογικά πράγματα. Η άλλη Ελληνίδα που μένει στον όροφο πάντα με χαιρετά κι ο σκύλος της μου γαβγίζει. Είναι τόσο μικρός και έχει τόσο δυνατή φωνή». Φεύγοντας από το διαμέρισμά του με συστήνει στην Αιθιοπίνα που μένει απέναντί του με το μωρό της. Περιμένει και δεύτερο παιδάκι σύντομα. Στο ισόγειο το ζευγάρι από το Πακιστάν έχει δύο κορίτσια νηπιακής ηλικίας, ενώ στους πάνω ορόφους ένα ζευγάρι από το Κονγκό μένει εκεί με το μωράκι τους.

Δημογραφική αναζωογόνηση

Στις πολυκατοικίες αυτές, στο κέντρο της Αθήνας, που τα τελευταία χρόνια άδειασαν από παιδικές φωνές και νέο κόσμο, που έδειχναν εγκαταλελειμμένες, κλάματα μωρών ακούγονται ξανά, κουδούνια χτυπούν και τα φώτα τα βράδια ανάβουν όπως παλιά. Το ότι αυτές οι πολυκατοικίες σήμερα δεν είναι σκοτεινές και παρηκμασμένες οφείλεται πρωτίστως σε αυτούς τους ανθρώπους που βρέθηκαν εδώ και προσπάθησαν, κόντρα στην έλλειψη κρατικής μέριμνας και στο συχνά εχθρικό κλίμα, να χτίσουν τις ζωές τους.

Η δημογραφική αναζωογόνηση της Αθήνας και της Ελλάδας, το ότι τα σχολεία δεν είναι άδεια, ότι στις γειτονιές παίζουν παιδιά και ότι υπάρχουν εργατικά χέρια, άνθρωποι για να κάνουν ταπεινές δουλειές, όπως της αποκλειστικής νοσοκόμας ή της καθαρίστριας και βαριές όπως του οικοδόμου, δεν οφείλεται σε κρατικές παρεμβάσεις, αστικές αναπλάσεις ή πολιτικές δράσης και ενσωμάτωσης, αλλά σε ένα υπαρκτό κομμάτι της ανθρώπινης κατάστασης: τη μετανάστευση και τη θέληση των ανθρώπων να ξαναχτίσουν τις ζωές τους στους νέους τους τόπους.

Το όμορφο κλίμα που καταγράφουμε ανεβοκατεβαίνοντας το κλιμακοστάσιο της πολυκατοικίας των Πατησίων που μας υποδέχθηκε δεν ήταν πάντοτε το ίδιο. Η κυρία Ευαγγελή, πρώην διαχειρίστρια και μια εκ των παλαιότερων ενοίκων της πολυκατοικίας μας περιγράφει το κλίμα κατά την περίοδο της οικονομικής και προσφυγικής κρίσης ως πολύ δύσκολο.

Διαμερίσματα άδειαζαν και γέμιζαν με απίστευτη ταχύτητα, άνθρωποι έμεναν στην πολυκατοικία για πολύ σύντομα διαστήματα, συχνά φιλοξενούσαν πολλούς συντοπίτες τους, ενώ στον «αγώνα δρόμου» – όπως τον χαρακτηρίζει – για επιβίωσή τους δημιουργούσαν χρέη σε κοινόχρηστα και ενοίκια.

Η ίδια δυσκολευόταν πολύ να συγκεντρώσει τα απαραίτητα χρήματα για τις κοινές δαπάνες της πολυκατοικίας, ενώ συχνά δεν ήξερε ποιοι και πόσοι διέμεναν σε κάθε διαμέρισμα.

«Δεν είναι απλή συνύπαρξη»

Κατεβαίνοντας στο υπόγειο, συναντώ τον Τζεμάλ από την Ερυθραία. Πρόσφυγας που πρώτα έμενε στο Ισραήλ και ύστερα μέσω της Τουρκίας πέρασε στην Ελλάδα από τη Μυτιλήνη. Στην Αθήνα δουλεύει ως λαντζέρης σε εστιατόρια, εργασία που συνεχίζει και το καλοκαίρι σε νησιά των Κυκλάδων.

Του αρέσει πολύ και η Αθήνα και η διαμονή του στην πολυκατοικία αυτή. Μένει εδώ τα τελευταία επτά χρόνια, μας λέει ότι οι διαχειριστές ανέκαθεν τον βοηθούσαν και το καλοκαίρι που λείπει για σεζόν έχουν τον νου τους στο διαμέρισμά του. Δεν έχει πολύ χρόνο να πούμε περισσότερα, γιατί έχει δώσει ραντεβού με τον Ιμπραήμ από τον πρώτο όροφο να δουν μαζί τους ημιτελικούς του Κυπέλλου Εθνών Αφρικής.

Οι διαχειριστές στην πολυκατοικία είναι τρεις από τους έξι Ελληνες που διαμένουν στο κτίριο. Οι δυο είναι από το «φρέσκο αίμα» που μετακινήθηκε τα τελευταία χρόνια προς τα Πατήσια σε αναζήτηση φθηνότερων και μεγαλύτερων διαμερισμάτων.

Πρόσφατα έβαψαν το εσωτερικό της πολυκατοικίας, οι λάμπες λειτουργούν και στους ορόφους έχει πυροσβεστήρες. Οπως μας λέει ο κ. Γιάννης από τον τρίτο όροφο η πολυκατοικία τα τελευταία χρόνια του θυμίζει γειτονιά. Δεν είναι απλή συνύπαρξη, είναι γειτνίαση.

Μετανάστευση και στέγαση

Η αλλαγή στην πληθυσμιακή σύνθεση των παλαιών αθηναϊκών πολυκατοικιών δεν συνέβη από τη μια μέρα στην άλλη. Ηδη από τη δεκαετία 2000-2010, οι μετανάστες συμμετείχαν ενεργά στη στεγαστική πραγματικότητα της Αθήνας. Ενδεικτικά, σύμφωνα με έρευνα στα αρχεία του Υποθηκοφυλακείου Αθηνών που εκπόνησε ο δρ πολεοδομίας, γεωγράφος, ερευνητής σε θέματα μετανάστευσης και στέγασης, Δημήτρης Μπαλαμπανίδης («Μετανάστες και στέγαση: Από την αστεγία μέχρι την ιδιοκατοίκηση», LiFO, 4/4/2024), στον Δήμο Αθηναίων οι μετανάστες αντιστοιχούσαν στο 7% των αγοραστών ακινήτων, την ώρα που αποτελούσαν έως και το 17,5% του συνολικού πληθυσμού. Μια εικόνα που αποτελεί βιωμένη πραγματικότητα και ζωντανή σκηνή για τους κατοίκους των γειτονιών αυτών.