ORTADOĞU GÜVENLİK MİMARİSİNDE İRAN’A YÖNELİK TEHDİTLERİN BERTARAF EDİLMESİ: ÇİN’İN STRATEJİK ROLÜ VE TÜRKİYE ÜZERİNDEKİ JEOPOLİTİK ETKİLER

Giriş

Küresel sistemin tek kutupluluktan çok kutupluluğa evirildiği 21. yüzyılın üçüncü on yılında, Ortadoğu jeopolitiği, halen köklü bir dönüşüm süreci içerisindedir. Bu dönüşümün merkezinde, Batı merkezli uluslararası düzene meydan okuyan revizyonist güçlerin bölgesel ittifak sistemlerini yeniden yapılandırması yer almaktadır. İran İslam Cumhuriyeti, on yıllardır süregelen ekonomik yaptırımlar, askeri tehditler ve diplomatik izolasyon stratejileri karşısında bekâ mücadelesini “Doğu’ya Bakış” (Look to the East) doktrini üzerinden şekillendirmektedir. Bu stratejik yönelimin en kritik bileşeni, Çin Halk Cumhuriyeti ile kurulan ve 2021 yılında resmileşen 25 yıllık Kapsamlı Stratejik Ortaklık Anlaşması’dır. Çin, bu süreçte sadece bir ekonomik aktör veya enerji tüketicisi olarak değil, aynı zamanda normatif bir dengeleyici, yaptırımları aşındıran bir finansal hub ve bölgesel bir arabulucu olarak yükselmektedir. İran’a yönelik hibrit tehditlerin bertaraf edilmesi, Tahran’ın bu çok boyutlu destek ağını ne ölçüde optimize edebileceğine bağlıyken, bu dinamiklerin Türkiye’nin milli güvenliği, sınır bütünlüğü ve enerji koridorları üzerindeki etkileri Ankara için varoluşsal bir analiz nesnesidir.

İran’a Yönelik Tehdit Algısı ve Asimetrik Savunma Stratejileri

İran’ın güvenlik doktrini, tarihsel olarak dış müdahale korkusu ve rejimin bekâsı üzerine inşa edilmiştir. Tahran yönetimi, kendisine yönelik tehditleri üç temel düzlemde sınıflandırmaktadır: (1) askeri müdahale ve nükleer sabotaj riskleri, (2) ekonomik çökertme amaçlı sistemik yaptırımlar ve (3) iç istikrarsızlığı tetikleyen siber ve hibrit operasyonlar. Bu tehditlerin bertaraf edilmesi için geliştirilen “asimetrik harp” yaklaşımı, konvansiyonel bir saldırıyı caydırmak amacıyla bölgedeki vekil güçler (Direniş Ekseni) ve gelişmiş balistik füze kapasitesine dayanmaktadır.

Askeri Tehditler ve Bölgesel Caydırıcılık Denklemi

İran’a yönelik en somut askeri tehdit, İsrail ve ABD kaynaklı “önleyici vuruş” senaryolarıdır. Özellikle nükleer programın “eşik” seviyesine ulaştığına dair raporlar, 2025 ve 2026 yıllarına yönelik bölgesel projeksiyonlarda askeri tırmanma riskini en üst seviyeye taşımaktadır. İran, bu tehdidi bertaraf etmek için “ileri savunma” prensibiyle hareket ederek çatışmayı kendi sınırlarının dışında, Irak, Suriye, Lübnan ve Yemen gibi coğrafyalarda tutmaya çalışmaktadır. Ancak bu strateji, bölgede devlet dışı aktörlerin güçlenmesine ve devlet otoritesinin zayıfladığı “gri alanların” oluşmasına neden olmaktadır. Çin’in bu denklemdeki rolü, doğrudan askeri bir müdahaleden ziyade, İran’ın savunma sanayisine yönelik teknoloji transferi ve çift kullanımlı materyallerin tedariki üzerinden şekillenmektedir.

Ekonomik Yaptırımların Bertaraf Edilmesi: Sistematik Direnç

İran ekonomisi, ABD’nin 2018 yılında Kapsamlı Ortak Eylem Planı’ndan (KOEP) çekilmesiyle başlayan “maksimum baskı” politikası altında ağır bir kuşatma yaşamaktadır. Enflasyonun ve döviz kurlarındaki aşırı dalgalanmanın tetiklediği toplumsal huzursuzluk, 2025-2026 döneminde rejimin karşısındaki en büyük beka tehdidi olarak görülmektedir. Bu tehdidin bertaraf edilmesinde Çin, İran için “vazgeçilmez bir hayat damarı” (indispensable lifeline) işlevi görmektedir. Pekin, uluslararası finans sisteminden dışlanan İran’a, petrol alımı ve gölge bankacılık ağları üzerinden nakit akışı sağlayarak yaptırımların etkisini zayıflatmaktadır.

Çin Halk Cumhuriyeti’nin Stratejik Rolü: Yeni Bir Güvenlik Garantörü mü?

Çin’in Ortadoğu’daki varlığı, geleneksel olarak “enerji güvenliği” ve “ekonomik pragmatizm” üzerine kuruluydu. Ancak Şi Cinping döneminde bu yaklaşım, Küresel Güvenlik Girişimi (GSI) ve Kuşak ve Yol Girişimi (BRI) çerçevesinde daha aktif ve politik bir nitelik kazanmıştır. Çin, İran’ı sadece bir enerji kaynağı değil, ABD’nin bölgesel hegemonyasını dengeleyecek stratejik bir ortak olarak da konumlandırmaktadır.

25 Yıllık Kapsamlı İş Birliği Anlaşması’nın Analizi

27 Mart 2021 tarihinde imzalanan anlaşma, iki ülke arasındaki ilişkileri “Kapsamlı Stratejik Ortaklık” seviyesine taşımıştır. Bu anlaşma, İran’ın uluslararası izolasyonuna karşı en güçlü diplomatik cevabı teşkil etmektedir. Anlaşmanın sızdırılan 18 sayfalık taslağı, Çin’in İran’ın enerji, ulaşım ve teknoloji sektörlerine 25 yıl içinde 400 milyar dolar yatırım yapmasını öngörmektedir.

1. Enerji Güvenliği ve Altyapı: Çin, İran’ın petrol ve gaz sahalarına 280 milyar dolar yatırım yaparak üretim kapasitesini modernize etmeyi hedeflemektedir. Karşılığında ise, 25 yıl boyunca kesintisiz ve indirimli petrol tedariki garantisi almaktadır. Bu durum, İran’ın petrol gelirlerini yaptırımlara rağmen stabilize etmesini sağlamaktadır.

2. Ulaşım ve Lojistik (BRI Projesi): İran, Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi (BRI) için Orta Asya ve Avrupa’ya açılan stratejik bir kapıdır. Anlaşma kapsamında ulaşım, telekomünikasyon ve üretim sektörlerine 120 milyar dolar ayrılmıştır. Bu yatırımlar, İran’ın bölgesel bir ticaret hub’ına dönüşmesini destekleyerek ekonomik kuşatmayı yarmayı amaçlamaktadır.

3. Güvenlik ve Teknoloji İş Birliği: Anlaşma, ortak askeri eğitim, istihbarat paylaşımı ve savunma teknolojileri alanında derinlemesine iş birliğini içermektedir. Çin’in 5G teknolojisi ve gözetleme sistemlerinin İran’a ihracı, Tahran yönetiminin iç güvenliğini pekiştirmesine ve siber saldırılara karşı direncini artırmasına yardımcı olmaktadır.

Çin’in Arabuluculuk Diplomasisi ve Bölgesel İstikrar

Çin’in İran’a yönelik saldırıları bertaraf etmedeki en sofistike rolü, bölgesel gerilimleri azaltan arabuluculuk faaliyetleridir. 2023 yılında Pekin’de imzalanan Suudi Arabistan-İran normalleşme anlaşması, Çin’in bölgedeki “yeni bulunan nüfuzu” için bir test vakası olmuştur. Bu anlaşma, İran üzerindeki bölgesel baskıyı hafifletmiş ve Tahran’ın dış politikasında manevra alanı kazanmasını sağlamıştır.

Çin’in arabuluculuk yaklaşımı, Batılı güçlerin aksine “normatif bir dengeleme” üzerine kuruludur. Pekin, devletlerin egemenlik haklarını ve içişlerine karışmama prensibini savunarak, İran gibi rejimlerin uluslararası sistemdeki meşruiyetini desteklemektedir. Küresel Güvenlik Girişimi (GSI), ABD liderliğindeki “kurallara dayalı düzen” yerine, BM merkezli ve çok kutuplu bir güvenlik mimarisi teklif etmektedir. Bu durum, İran’ın üzerindeki “parya devlet” etiketini aşındırmakta ve saldırıları bertaraf etmede diplomatik bir koruma kalkanı sağlamaktadır.

Yaptırımların Delinmesi ve Finansal Mühendislik

Çin, İran’a yönelik ekonomik tehditlerin bertaraf edilmesinde en kritik aktördür. Pekin, ABD’nin ikincil yaptırım tehditlerine rağmen, İran petrolünün en büyük alıcısı olmaya devam etmektedir. Bu süreçte kullanılan yöntemler, küresel finans sisteminin sınırlarını zorlayan bir “finansal mühendislik” harikasıdır.

Gölge Filo ve Petrol Ticareti

Çin, İran petrolünü ithal etmek için “gölge filo” (shadow fleet) olarak adlandırılan ve takip edilmesi zor tanker ağlarını kullanmaktadır. Bu tankerler, açık denizlerde gemiden gemiye transfer (STS) yöntemleriyle petrolün menşeini gizlemekte ve Çin limanlarına ulaştırmaktadır. Bu ticaret, çoğu zaman dolar dışı para birimleri veya takas (barter) yöntemleriyle gerçekleştirilmekte, böylece ABD’nin finansal gözetiminden kaçınılmaktadır.

Hong Kong ve Gölge Bankacılık

İran’ın dış ticaretini finanse etmek için Hong Kong, kritik bir hub işlevi görmektedir. Çin tarafından kurulan ve ABD finans sisteminden yalıtılmış ödeme sistemleri (CIPS gibi), İranlı aktörlerin küresel piyasalarla etkileşimini sürdürmesine olanak tanımaktadır. Bu ağlar, sadece enerji ticaretini değil, aynı zamanda savunma sanayi için gerekli olan çift kullanımlı teknolojilerin tedarikini de finanse etmektedir.

Türkiye Üzerindeki Gelecek Etkileri: Riskler ve Fırsatlar

İran’ın karşı karşıya olduğu tehditler ve bu tehditlerin bertaraf edilmesinde Çin’in oynadığı rol, Türkiye için de doğrudan ve çok boyutlu sonuçlar doğurmaktadır. Ankara, Tahran’ın zayıflamasını bir güvenlik riski olarak görürken, İran üzerindeki Çin etkisinin artmasını da jeopolitik dengeler açısından yakından takip etmektedir.

Sınır Güvenliği ve Göç Krizi Riski

Türkiye’nin İran politikasındaki en büyük endişe, İran’da yaşanabilecek bir istikrarsızlığın veya saldırının tetikleyeceği kitlesel göç dalgasıdır. 2026 yılına yönelik analizler, Türkiye’nin bu konuda “sıfır tolerans” ve “kaynağında sınırlama” stratejisine geçtiğini göstermektedir.

1. Afgan Sığınmacılar Faktörü: İran, yaklaşık 3,8 milyon Afgan sığınmacıya ev sahipliği yapmaktadır. İran devlet otoritesinin sarsılması durumunda, bu nüfusun doğrudan Türkiye sınırına yöneleceği öngörülmektedir. Türkiye, 2024 yılında yakaladığı 225.000 yasadışı göçmenle zaten büyük bir baskı altındayken, İran kaynaklı yeni bir dalgayı “varoluşsal bir tehdit” olarak tanımlamaktadır.

2. İranlı Orta Sınıfın Göçü: Olası bir savaş veya ekonomik çöküş durumunda, İran’ın eğitimli ve şehirli orta sınıfının Türkiye’nin büyük metropollerine yönelmesi beklenmektedir. Bu durumun sosyal uyum ve ekonomi üzerinde yaratacağı baskı, Ankara’nın güvenlik projeksiyonlarında merkezi bir yer tutmaktadır.

3. Tampon Bölge ve Sınır Tahkimatı: Türkiye, bu riskleri bertaraf etmek için 560 kilometrelik sınırını beton duvarlar ve elektro-optik kulelerle donatmıştır. 2026 başındaki raporlar, Türkiye’nin olası bir kriz anında göçü İran topraklarında durdurmak amacıyla sınırın diğer tarafında bir “güvenli bölge” oluşturma planlarını değerlendirdiğini göstermektedir.

Bölgesel Rekabet ve Kürt Sorunu

İran ve Türkiye, Ortadoğu’da yüzyıllardır süregelen bir rekabet içerisindedir. Ancak her iki ülke de ayrılıkçı Kürt hareketlerine karşı ortak bir çıkar birliğine sahiptir. Türkiye, İran’da oluşabilecek bir yönetim vakumunun PKK/PJAK gibi terör örgütlerine alan açmasından endişe etmektedir.

Ankara’nın perspektifine göre, İran’ın merkezi otoritesinin zayıflaması, Kuzey Irak ve Suriye’deki benzer süreçlerin bir kopyasının İran’ın batısında yaşanmasına neden olabilir. Bu durum, Türkiye’nin güney ve doğu sınırlarının tamamen “istikrarsızlık kuşatması” altına girmesi demektir. Dolayısıyla, Türkiye, İran rejiminin iç politikalarını eleştirse de, devlet yapısının korunmasını bölgesel kaosun önlenmesi için elzem görmektedir.

Enerji Koridorları ve Ekonomik Entegrasyon

Türkiye, enerji güvenliği açısından İran’a önemli ölçüde bağımlıdır. İran’dan gelen doğalgaz, Türkiye’nin tüketiminin yaklaşık %10’unu oluşturmaktadır. 2026 yılında sona erecek olan doğal gaz kontratı, iki ülke arasındaki pazarlık gücünün en önemli unsurudur.

– Enerji Hub’ı Olma Hedefi: Türkiye, İran doğal gazının Avrupa’ya ulaştırılmasında ana geçiş güzergâhı olmayı hedeflemektedir. Ancak Çin’in İran enerji sektöründeki baskın rolü ve İran petrolünü kendi pazarına kanalize etmesi, Türkiye’nin bu hedeflerini karmaşıklaştırabilir.

– Orta Koridor ve Zengezur: Güney Kafkasya’da Azerbaycan ile kurulan stratejik ortaklık ve Zengezur Koridoru projesi, İran tarafından bir tehdit olarak algılanmaktadır. İran, bu koridorun Ermenistan sınırını kapatarak kendisini jeopolitik olarak çevreleyeceğinden endişe etmektedir. Çin’in bu bölgedeki tutumu, Türkiye ve İran arasındaki dengenin belirlenmesinde kilit rol oynayacaktır. Pekin, her iki ülkenin de dahil olduğu “Kuşak ve Yol” güzergâhlarını desteklese de, İran’ın stratejik zayıflaması Çin’in bölgesel çıkarlarına aykırıdır.

Mesud Pezeşkiyan Dönemi ve Türkiye-İran İlişkilerinin Geleceği

İran’da Mesud (Mesut) Pezeşkiyan’ın Cumhurbaşkanlığına seçilmesi, Türkiye ile ilişkilerde yeni bir sayfa açma potansiyeli taşımaktadır. Pezeşkiyan’ın Türk (Azerbaycan) kökenli olması ve Türkçe konuşabilmesi, diplomatik iletişimde nadir görülen bir kültürel avantaj sağlamaktadır.

Ancak bu kişisel sempati, yapısal jeopolitik engelleri ortadan kaldırmamaktadır. Pezeshkian’ın dış politikada Batı ile nükleer müzakereleri canlandırma ve yaptırımları hafifletme hedefi, Türkiye’nin bölgesel stratejileri üzerinde ikili bir etki yaratacaktır. Bir yandan yaptırımların kalkması ticaret hacmini (2012’deki 22 milyar dolarlık zirvesine doğru) arttırabilir; diğer yandan İran’ın küresel sisteme entegrasyonu, Türkiye’nin enerji ve ulaşım alanındaki tekel konumunu zorlayabilir.

2025-2026 Ekonomik ve Ticari Projeksiyonlar

Türkiye’nin İran’a ihracatı ağırlıklı olarak makine, otomotiv ve mamul maddelerden oluşurken; ithalatı doğalgaz ve petrokimya ürünlerine dayanmaktadır. 2023 yılında Türkiye’nin 1,13 milyar dolarlık bir ticaret fazlası vermesi, İran ekonomisinin içindeki zorlukların bir yansımasıdır.

Sonuç: Çok Kutuplu Güvenlik Mimarisinde Stratejik Denge

İran’a yönelik saldırıların bertaraf edilmesi, askeri bir savunma başarısından ziyade, Tahran’ın Çin ile kurduğu stratejik derinliği ve bölgesel normalleşme adımlarını ne ölçüde sürdürebileceğine bağlıdır. Çin, İran için hem bir ekonomik kalkan, hem de küresel sistemde normatif bir sığınak işlevi görmektedir. Ancak bu durum, İran’ın stratejik özerkliğini Çin lehine zayıflatma riskini de beraberinde getirmektedir.

Türkiye için ise, İran, hem kontrol altında tutulması gereken bir rakip, hem de çöküşü felaket getirecek bir komşudur. Ankara’nın 2026 vizyonu, İran’ın toprak bütünlüğünün korunması, göç dalgalarının sınır ötesinde durdurulması ve enerji iş birliğinin sürdürülmesi üzerine kuruludur. Çin’in İran üzerindeki artan etkisi, Türkiye için bir yandan Batı ile ilişkilerinde bir dengeleme aracı sunarken, diğer yandan bölgesel nüfuz alanlarında (Suriye, Irak, Kafkasya) yeni bir küresel güçle rekabet etme zorunluluğunu doğurmaktadır.

Nihai tahlilde, İran’ın güvenliği ve Çin’in bölgeye girişi, Türkiye’nin “Stratejik Otonomi” arayışındaki en kritik sınav alanlarından biridir. Türkiye, bu süreçte sadece bir sınır bekçisi değil, aynı zamanda çok kutuplu dünyanın enerji ve güvenlik mimarisini şekillendiren bir köprü aktör olarak kalmaya devam etmek zorundadır.

Stratejik Öneriler:

1. Sınır Ötesi Yönetim: Olası göç krizlerine karşı İran topraklarında “insani güvenli bölgeler” oluşturulması için uluslararası meşruiyet zemini hazırlanmalıdır.
2. Enerji Çeşitlendirmesi: İran ile 2026 sonrası gaz kontratı yenilenirken, Azerbaycan ve Türkmenistan gazı ile dengeleme yapılarak pazarlık gücü korunmalıdır.
3. Çin ile Diyalog: İran üzerindeki Çin etkisinin Türkiye’nin Kafkasya ve Orta Asya çıkarlarıyla (Zengezur Koridoru gibi) çatışmaması için Pekin ile “Bölgesel Güvenlik Diyaloğu” mekanizmaları kurulmalıdır.
4. Terörle Mücadelede Koordinasyon: İran’ın zayıfladığı senaryolarda PKK/PJAK yapılanmalarına karşı proaktif askeri doktrin güncellenmeli ve bu konuda İran merkezi hükümetiyle (rejimden bağımsız olarak) teknik iş birliği sürdürülmelidir.

Hasan Kerem ÜNSAL