Η Κασπία στερεύει αργά αλλά σταθερά – Το ανησυχητικό μήνυμα των επιστημόνων

Η μεγαλύτερη κλειστή υδάτινη έκταση του πλανήτη αντιμετωπίζει σοβαρή απώλεια νερού τα τελευταία τριάντα χρόνια, με την ανθρώπινη δραστηριότητα να αποτελεί τον βασικό παράγοντα αυτής της υποχώρησης. Οι επιπτώσεις είναι πολλαπλές – περιβαλλοντικές, οικονομικές και υγειονομικές – ενώ η συνεχώς αυξανόμενη ζήτηση για νερό, ακόμη και για την παραγωγή βαμβακιού που χρησιμοποιείται στα πυρομαχικά, επιδεινώνει περαιτέρω το πρόβλημα.

Η Κασπία Θάλασσα βρίσκεται σε κρίσιμο σταυροδρόμι, σύμφωνα με επιστήμονες, καθώς απειλείται με δραματική μεταβολή του οικοσυστήματος και της οικονομίας της περιοχής. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, η στάθμη της έχει μειωθεί κατά περίπου δύο μέτρα, γεγονός που συνεπάγεται απώλεια θαλάσσιας έκτασης περίπου 24.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων – μια περιοχή σχεδόν ίση με τη Σικελία.

Νέα επιστημονικά δεδομένα καταδεικνύουν ότι η κλιματική αλλαγή και η αυξημένη εξάτμιση δεν επαρκούν για να εξηγήσουν το φαινόμενο. Όπως αναφέρει ο Αμίρ ΑγαΚουτσάκ, καθηγητής Πολιτικής και Περιβαλλοντικής Μηχανικής στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Ιρβάιν και συν-συγγραφέας σχετικής μελέτης, περίπου το 30% της μεταβολής της στάθμης αποδίδεται στην αύξηση της θερμοκρασίας, ενώ το υπόλοιπο συνδέεται κατά κύριο λόγο με ανθρώπινες παρεμβάσεις.

«Δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο από την κλιματική αλλαγή», επισημαίνει ο ΑγαΚουτσάκ. Η βροχόπτωση στην περιοχή παραμένει σχεδόν αμετάβλητη και η αύξηση της εξάτμισης ευθύνεται μόλις για το ένα τρίτο της απώλειας νερού. Το υπόλοιπο ποσοστό φαίνεται να σχετίζεται με την ανθρώπινη χρήση των υδάτινων πόρων.

Οι χώρες που γειτνιάζουν με την Κασπία έχουν αναπτύξει μεγάλα φράγματα και υποδομές για υδροηλεκτρική ενέργεια και άρδευση, με αποτέλεσμα τη συνεχή αύξηση της ζήτησης για νερό. Αυτό οδηγεί στη μείωση των ποσοτήτων νερού που καταλήγουν στην Κασπία Θάλασσα.

Ιδιαίτερη σημασία έχει ο Βόλγας, ο οποίος παρέχει περίπου το 80% του νερού της Κασπίας. Η μείωση της ροής του έχει δυσανάλογα μεγάλη επίδραση στη στάθμη της θάλασσας. Ο ΑγαΚουτσάκ αποφεύγει να επιρρίψει ευθύνες σε συγκεκριμένο έργο ή χώρα, σημειώνοντας ότι πρόκειται για συλλογική επίδραση πολλών μικρών απολήψεων νερού από διάφορα σημεία.

«Δεν μπορούμε να κατηγορήσουμε ένα μόνο έργο. Πιθανότατα πρόκειται για τη συλλογική επίδραση πολλών μικρών απολήψεων νερού από διαφορετικά σημεία, οι οποίες συνολικά συμβάλλουν στη σημαντική μείωση της παροχής του Βόλγα», τονίζει.

Κίνδυνος νέας οικολογικής καταστροφής

Το πιο ανησυχητικό σενάριο είναι η Κασπία να ακολουθήσει το παράδειγμα άλλων μεγάλων λιμνών της περιοχής, όπως η λίμνη Αράλη και η λίμνη Ούρμια στο Ιράν. Η Αράλη έχει πλέον απομείνει με ελάχιστη έκταση, ενώ η Ούρμια έχει επίσης συρρικνωθεί, προκαλώντας σοβαρές επιπτώσεις στα τοπικά οικοσυστήματα.

«Από οικολογικής άποψης, αυτές οι δύο λίμνες είναι νεκρές. Επειδή έχουμε δει πώς υποβαθμίστηκαν, πρέπει να θεωρήσουμε ότι αυτό είναι και το χειρότερο σενάριο για την Κασπία», προειδοποιεί ο ΑγαΚουτσάκ.

Παρά το μεγαλύτερο μέγεθος της Κασπίας, μια αντίστοιχη συρρίκνωση θα μπορούσε να διαρκέσει περίπου έναν αιώνα. Ωστόσο, οι επιπτώσεις θα αρχίσουν να γίνονται αισθητές πολύ νωρίτερα.

«Ακόμη και αν στεγνώσει το 20% της Κασπίας, οι συνέπειες θα είναι πολύ σημαντικές. Θα ήταν καταστροφή», υπογραμμίζει.

Περιβαλλοντικές και υγειονομικές επιπτώσεις

Η υποχώρηση της θάλασσας δεν περιορίζεται στη μείωση της επιφάνειας του νερού. Καθώς αποκαλύπτεται ο πυθμένας, τα άλατα και τα ορυκτά που βρίσκονται εκεί εκτίθενται στην ατμόσφαιρα. Οι ισχυροί άνεμοι μπορούν να μεταφέρουν αυτά τα σωματίδια σε μεγάλες αποστάσεις, δημιουργώντας κινδύνους για τη δημόσια υγεία και τη γεωργία.

«Οι άμεσες συνέπειες περιλαμβάνουν αναπνευστικές και ακόμη και οφθαλμικές παθήσεις που συνδέονται με τα αλατούχα ορυκτά στην ατμόσφαιρα», επισημαίνει ο επιστήμονας.

Επιπλέον, η εναπόθεση αλάτων στις καλλιεργήσιμες εκτάσεις μπορεί να μειώσει την αγροτική παραγωγικότητα και, σε βάθος χρόνου, να προκαλέσει προβλήματα επισιτιστικής ασφάλειας.

Απειλή για τα λιμάνια και τις μεταφορές

Η βόρεια Κασπία, με τα ρηχά νερά της, είναι ιδιαίτερα ευάλωτη. Η πτώση της στάθμης κατά περίπου δύο μέτρα έχει ήδη προκαλέσει προβλήματα στη ναυσιπλοΐα. Αν το φαινόμενο συνεχιστεί, λιμάνια και εγκαταστάσεις ενδέχεται να καταστούν μη λειτουργικά, ενώ θα χρειαστούν νέες επενδύσεις για τη μετακίνηση των θαλάσσιων διαδρομών νοτιότερα.

Παρόμοια φαινόμενα έχουν καταγραφεί στην Αράλη και στην Ούρμια, όπου τα παλιά λιμάνια βρίσκονται πλέον σε μεγάλη απόσταση από την ακτή.

Το βαμβάκι, οι στρατιωτικές ανάγκες και η υδρολογική κρίση

Ένας ακόμη απρόσμενος παράγοντας είναι η αυξημένη ζήτηση για βαμβάκι στην περιοχή. Ο ΑγαΚουτσάκ αναφέρει ότι πολλές χώρες γύρω από την Κασπία καλλιεργούν βαμβάκι, μια ιδιαίτερα υδροβόρα καλλιέργεια. Μέρος της παραγωγής προορίζεται για στρατιωτικές χρήσεις, καθώς το βαμβάκι αποτελεί βασικό υλικό για την κατασκευή πυρομαχικών.

«Η Ρωσία χρειάζεται μεγάλες ποσότητες πυρομαχικών», υπογραμμίζει, προσθέτοντας ότι η χώρα έχει αγοράσει αποθέματα και από το Ουζμπεκιστάν και το Καζακστάν. Αυτό ενισχύει την τάση για αύξηση της παραγωγής βαμβακιού, με συνέπεια μεγαλύτερες αρδευτικές ανάγκες και περαιτέρω μείωση των υδάτινων πόρων.

Έτσι, η πολεμική ζήτηση για πρώτες ύλες επιβαρύνει έμμεσα μια ήδη εύθραυστη υδρολογική ισορροπία στην περιοχή.

Η ανάγκη για διαχείριση της ζήτησης νερού

Σύμφωνα με τον ΑγαΚουτσάκ, η λύση δεν βρίσκεται αποκλειστικά στα μεγάλα έργα υποδομής, αλλά κυρίως στον περιορισμό της κατανάλωσης νερού. «Η διαχείριση της ζήτησης είναι απολύτως κρίσιμη», τονίζει, εξηγώντας ότι η εξοικονόμηση νερού αποτελεί έναν από τους λίγους τομείς που οι χώρες μπορούν να ελέγξουν αποτελεσματικά.

Οι τεχνολογικές δυνατότητες υπάρχουν, ωστόσο η περιοχή αντιμετωπίζει πολέμους και γεωπολιτικές εντάσεις, γεγονός που καθιστά τις επενδύσεις στη διαχείριση των υδάτων λιγότερο άμεση προτεραιότητα.

Η προειδοποίηση των επιστημόνων είναι σαφής: η Κασπία δεν έχει φτάσει ακόμη στο σημείο χωρίς επιστροφή, όμως η πορεία που ακολουθεί θυμίζει επικίνδυνα άλλες υδάτινες εκτάσεις που έχουν ήδη καταρρεύσει. Αυτή τη φορά, το μέγεθος του προβλήματος είναι πολύ μεγαλύτερο, όπως και το ενδεχόμενο κόστος μιας οικολογικής και οικονομικής καταστροφής.

Πηγή: Live Science