Зейнетақыға қалай ақша жинап, қартайғанда лайықты өмір сүруге болады?
Бұл тақырыптың айналасында қауесет пен алыпқашпа әңгіме көп. Қазір бәрі жинақтардың артық бөлігін алу бойынша ережелердегі өзгерістерді талқылап жатыр. Алайда Қазақстанның зейнетақы жүйесі қалай жұмыс істейтінін және салымшылардың қандай мүмкіндіктері бар екенін көпшілік біле бермейді. Жинағын жеке басқаруға бергендердің өте аз болуы - соның айқын дәлелі. Tengrinews.kz қазақстандықтарға зейнетке шыққанда күнкөріссіз қалмау үшін зейнетақы туралы нені білу керек екенін түсіндіреді.
Материалдан мыналарды біле аласыз:
Қазақстанның зейнетақы жүйесі қалай құрылған және сіз зейнетақының қай түрін аласыз?
Жеке басқарушы компаниялар дегеніміз не және олар зейнетақы жинақтарымен қалай жұмыс істейді?
Ұлттық банк пен жеке басқарушылардың зейнетақы активтері бойынша табыстылығы қандай?
Ұлттық банк пен жеке басқарушылар зейнетақы жинақтарын қайда инвестициялайды?
Зейнетақыны жеке қолға сеніп тапсырғанда тағы нені білу керек және күзден бастап не өзгереді?
Қазіргі жеткілікті шек қандай және БЖЗҚ-дан жинақтарды не нәрсеге алуға болады?
Зейнетақы аннуитеті жинақтарды пайдаланудың балама нұсқасы бола ала ма?
Зейнетақы аннуитеті туралы не білу керек: артықшылықтары мен кемшіліктері.
Сондай-ақ біз қаржы сарапшысынан зейнетақы аннуитеті туралы пікірін сұрадық.
Қазақстанның зейнетақы жүйесі қалай құрылған?
Көптеген елдегідей, ол бірнеше құрамдас бөліктен тұрады: базалық, ынтымақты, жинақтаушы, шартты-жинақтаушы, еңбек өтілі үшін төленетін төлемдер (әскерилерге, құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне және қазақстандықтардың кейбір басқа санаттарына тағайындалады).
Төменде біз Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры (БЖЗҚ) мәліметіне сүйеніп толығырақ тоқталамыз:
Базалық зейнетақы республикалық бюджеттен бөлінеді және ол барлық азаматқа төленеді.
Оның мөлшері 1998 жылға дейінгі еңбек өтіліне және БЖЗҚ-ға аударымдардың болуына тікелей байланысты. Егер еңбек өтілі мүлдем болмаса, адам ең төменгі күнкөріс деңгейінің 70 пайызы мөлшерінде минималды базалық зейнетақы алады - 2026 жылы бұл 35 596 теңге болады.
Ынтымақты бөлігі (бұл да бюджеттен қаржыландырылады) тек 1998 жылға дейін кем дегенде жарты жыл еңбек өтілі барларға төленеді.
Ең жоғары төлемдер 1998 жылға дейін ресми түрде тиісінше 25 және 20 жыл жұмыс істеген ерлер мен әйелдерге беріледі. Осы шарт орындалған жағдайда, ынтымақты құрамдас бөлік кез келген қатардағы үш жыл үшін орташа айлық табыстың 60 пайызын құрайды. Уақыт өте келе ынтымақты бөлік бойынша төлемдер азайып, 1998 жылдан кейін жұмыс істей бастаған адамдар зейнетке шығатын 2040 жылға қарай толығымен жойылады.
Ынтымақты бөліктің азаюына қарай, оның орнын 1998 жылы пайда болған жинақтаушы бөлік басады.
Басқаша айтқанда, адам осы күнге дейін неғұрлым аз жұмыс істесе, оның одан кейінгі өтілі соғұрлым көп болады, демек, жинақтаушы компонентті құрайтын аударымдар да көп болады. Бұл - БЖЗҚ-да сақталатын қаражат. Басқа түрлерден айырмашылығы, жинақтаушы бөлік сәтті инвестициялаудың арқасында уақыт өте келе ұлғаюы мүмкін.
Сондай-ақ 2024 жылдан бастап шартты-жинақтаушы бөлік пайда болды.
Ол жұмыс берушілердің өз қаражаты есебінен төлейтін міндетті зейнетақы жарналарынан (МЗЖР) құралады. Компаниялардан бөлек, МЗЖР-ны өзін-өзі жұмыспен қамтығандар мен ЖК де аударады.
МЗЖ-мен шатастырмаңыз. МЗЖ - бұл жұмыс беруші қызметкерлердің жалақысынан БЖЗҚ-ға аударатын міндетті зейнетақы жарналары, ол жалдамалы жұмысшылардың көпшілігі үшін табыстың 10 пайызын құрайды (жұмыс беруші өз қаражатынан төлейтін МЗЖР-дан айырмашылығы). МЗЖ жеке шотта есептеледі және адамның зейнетақы жинағын қалыптастырады.
2026 жылы МЗЖР мөлшерлемесі 3,5 пайыз болды, 2028 жылға қарай ол бес пайызға дейін өседі.
Бұл компонент ынтымақты және жинақтаушы тәсілдердің қасиеттерін біріктіреді.
Бұл аударымдар 1975 жылдан кейін туған жүйе қатысушыларына (олар зейнетке шыға бастаған кезде) төлем жасауға жұмсалады және жарна аударылып жатқан салымшының шартты шотында есептеледі.
Оларды инвестициялауға, алуға, сондай-ақ мұраға қалдыруға болмайды (сондықтан шот шартты деп аталады). Бірақ базалық және ынтымақты компоненттерден айырмашылығы, бұл ақшаның көзі - бюджет емес, бизнес. Бұл жағынан ол жинақтаушы бөлікке ұқсайды.
Жинақтарды қалай барынша тиімді жұмыс істетуге болады?
Зейнетақының базалық және ынтымақты бөліктерінің көлемі еңбек өтілі мен жалақыға байланысты болса, жинақтаушы компоненттің мөлшеріне салымшының өзі - негізінен басқарушы компанияны таңдау арқылы әсер ете алады.
Әдетте жинақтаушы зейнетақыны Ұлттық банк басқарады, БЖЗҚ оған жұмыс берушілерден, ЖК және өзін-өзі жұмыспен қамтығандардан жиналған қаражатты өткізеді.
Сонымен қатар, нарықта зейнетақы активтерін басқара алатын алты жеке компания (қысқаша - ИПБ) жұмыс істейді:
Alatau City Invest (бұрынғы Jusan Invest),
BCC Invest,
Halyk Finance,
Centras Securities,
Halyk Global Markets (жаңа клиенттер қабылдамайды және 2027 жылдан бастап зейнетақы активтерін басқаруды тоқтатады)
және биыл жаңадан қосылған Tansar Capital.
Жеке қатысушылар рөлі әлі де болса төмен.
Соған қарамастан, жеке басқарушылардың нәтижелері Ұлттық банк көрсеткіштерінен еш кем түспейді. 2026 жылдың бірінші жартыжылдығының қорытындысы бойынша бес жеке басқарушы компания жинақтардың жылдық кірістілігі бойынша Ұлттық банктен асып түсті:
Centras Securities 18,66 пайыздық нәтижемен әдеттегідей көш бастады.
Alatau City Invest-тің кірістілігі - 13,88 пайыз.
Halyk Global Markets-тің көрсеткіші - 12,37 пайыз.
Halyk Finance - 11,69 пайыз.
BCC Invest - 11,41 пайыз.
Сонымен қатар, ақшасын "жекеменшікке" бермеуді жөн көрген салымшылар үшін Ұлттық банк небәрі 10,29 пайыз пайда тапқан.
Tansar Capital-дың нәтижесін бағалау әзірге мүмкін емес, себебі компания тек сәуірден бастап жұмыс істеп жатыр. Осы уақыт ішінде оның кірістілігі 1,84 пайыз болған.
Мұның бәрі - реттеушінің БЖЗҚ порталында жарияланған ашық деректері. Кез келген пайдаланушы осы құралды қолдана алады: Ұлттық банктің зейнетақы активтерін басқару нәтижелерін алты жеке компанияның кез келгенімен немесе бәрімен бірдей салыстыруға болады. Ол былай көрінеді:
Invest.enpf.kz сайтынан алынған скриншот
Бірақ бұл көрсеткіштердің бәрі тек МЗЖ және МКЗЖ аударымдарына ғана қатысты.
Анықтама: МКЗЖ - бұл міндетті кәсіптік зейнетақы жарналары. Жұмыс беруші оларды зиян еңбек жағдайларында жұмыс істейтін қызметкерлер үшін БЖЗҚ-ға аударады. Қызметкердің өз табысынан ұсталатын және көпшілік үшін 10 пайыз болатын МЗЖ-дан айырмашылығы, МКЗЖ (МЗЖБ сияқты) жұмыс берушінің қаражаты есебінен төленеді. Олардың мақсаты - жұмысы жоғары кәсіби тәуекелмен байланысты адамдар үшін қосымша зейнетақы жинақтарын қалыптастыру.
Жұмыс берушілердің міндетті зейнетақы жарналары (ЖБМЗЖ) - яғни инвестициялауға болатын аударымдар (1975 жылдан кейін туған қазақстандықтар зейнетке шыға бастағанға дейін) - бөлек есептеледі. Олармен тек Ұлттық банк қана жұмыс істей алады және оның осы аударым түрі бойынша соңғы жылдағы кірістілігі 16,84 пайыз болды.
Зейнетақысын басқаруды кімге сеніп тапсыруды шешкен кезде Ұлттық банктің және жеке компаниялардың ағымдағы нәтижелерін ескерген жөн, бірақ бұл ретте өтпелі емес, ұзақ мерзімді көрсеткіштің маңызы зор екенін ұмытпау керек.
"Жалпы, зейнетақы активтерінің кірістілігін қысқа мерзімді кезеңмен - әр апта немесе әр ай сайын өлшеуге болмайды: бұл бәрібір ұзақ мерзімді жинақ. Біз зейнетақы активтері бойынша басты бағдар олардың ұзақ мерзімді кірістілігі болуы тиіс деп санаймыз", - деп еске салды биыл сәуірде Сенатта өткен брифингте ҚР Ұлттық банкі төрағасының орынбасары Әлия Молдабекова.
Реттеуші өкілдері қысқа мерзімде кірістілікке қолайсыз жағдайлар, мысалы, мұнай компаниялары акцияларының немесе қайсыбір елдің мемлекеттік қарыз құнының күрт төмендеуі әсер етуі мүмкін екенін үнемі айтып келеді. Бірнеше жылдық перспективада мұндай конъюнктуралық ауытқулар теңеседі.
Сонымен қатар, басқарушылар бұған әрекет ету мүмкіндігіне ие болады: салымшылардың қаражатын бір құралдан екіншісіне ауыстыру, шетел валюталарын, алтынды және ішкі ережелермен рұқсат етілген басқа да активтерді қосу, ал кейде баға шығындарын өтеу үшін нақты бір компанияның акционерлерінің жалпы жиналысында жоғары дивидендтер төлеуді талап ету.
Басқарушылар қаражатты қайда инвестициялайды?
Әрбір басқарушы компанияның инвестициялық стратегиясы мен жарғысы бар, онда инвестициялау ережелері, соның ішінде зейнетақы жинақтарын орналастыру тәртібі жазылады. Біз бұл құжаттарды зерделеп шықтық.
Стратегия басқарушының әлеуетті кірістілік үшін өз мойнына алуға дайын тәуекел деңгейін реттейді.
Инвестициялаудың алтын ережесі: тәуекел неғұрлым жоғары болса, кірістілік те соғұрлым жоғары болады. Бұл ретте ішкі нормалар зейнетақы жинақтарын тым тәуекелді активтерге салуға тыйым салатын мемлекет талаптарына қайшы келмеуі тиіс.
Кірістілігі белгіленген құралдар немесе борыштық құралдар неғұрлым сенімді болып саналады. Оларға бірінші кезекте облигациялар - мемлекеттік (мемлекеттік қарыз) және корпоративтік (соның ішінде халықаралық институттар мен ұйымдардың бағалы қағаздары) облигациялар жатады.
Облигациялардың басты тәуекелі - эмитенттің толық немесе ішінара дефолтқа ұшырауы, яғни иеленушілерге тиесілі төлемдерден бас тартуы. Егер бұл болмаса, түпкілікті табыс алдын ала белгілі болады - оның негізін купондар, яғни қарыз ақшаны пайдалану құқығы үшін жасалатын тұрақты төлемдер құрайды. Басқарушы облигацияларды мерзімінен бұрын сатқан жағдайларды қоспағанда, бұл әрқашан осылай болады. Бірақ ол клиенттерге зиян келтіріп, олай істемейді.
Мемлекеттер өз беделі мен рейтингіне баса мән беретіндіктен, олар дәстүрлі түрде ең сенімді эмитенттер саналады.
Инвестиция әлеміндегі эталондық құнды қағаздар - АҚШ Қаржы министрлігінің 10 жылдық мемлекеттік облигациялары.
Акциялардың сенімділігі біршама төмен, өйткені оларда кепілдендірілген купон қарастырылмаған. Оның орнына инвесторға дивиденд - компания пайдасының акционерлер арасында иелік ету үлесіне қарай бөлінетін бөлігі тиесілі. Алайда, егер компания шығынға ұшыраса немесе бүкіл пайданы әрі қарай дамуға жұмсауды ұйғарса, дивидендтер төленбеуі де мүмкін. Сондай-ақ төлем көлеміне де ешкім кепілдік бермейді.
Акционерлермен пайда бөлісудің тағы бір жолы - олардың акцияларын кері сатып алу. Мұны тіпті пайда болмаған жағдайда да жасауға болады. Сонымен қатар, бұл әдіс салық үнемдеуге мүмкіндік береді, демек, табыс тағы да артады. Бірақ бұл жерде де ешкім ешнәрсеге уәде бермейді.
Сондай-ақ, құны негізгі активке – бағалы қағазға, валютаға немесе алтынға байланысты деривативтер сияқты күрделірек құралдар бар.
Репо операциялары құнды қағаздарды кейіннен жоғары бағамен сату міндеттемесімен сатып алуды көздейді (бұл құнды қағаздар кепіл ретінде жүретін несиенің аналогы). Шетелдік валюталар, бағалы металдармен қатар бұлардың барлығын зейнетақы активтерін инвестициялау үшін пайдалануға рұқсат етілген, бірақ көлемі шектеулі.
Таңдалған компанияның стратегиясын мұқият зерделеу маңызды және оның уақыт өте келе, соның ішінде жаңа құрал түрлерінің пайда болуына қарай өзгеруі мүмкін екенін есте сақтау қажет.
БЖЗҚ сайтында зейнетақы активтері инвестицияланатын құралдар тізімі берілген.
Жақында Ұлттық банк зейнетақы активтерін инвестициялау стратегиясын өзгертті. Оған мыналар енгізілді:
жеке капитал (биржада сатылмайтын компаниялардың акциялары),
хедж-қорлардың паилары (инвесторлардың ақшасын біріктіріп, әртүрлі активтерге салатын инвестициялық қорлардағы үлестер - бірақ олардың жиі тәуекелі жоғары стратегияны таңдайтынын және жоғалту қаупі басым құралдарға, көбіне туынды құралдарға инвестиция салатынын түсіну маңызды),
жылжымайтын мүлік,
инфрақұрылымдық облигациялар.
Сонымен қатар, реттеуші енді бағалы қағаздарды кепілмен және пайызбен қарызға бере алады.
Бұл ретте жаңа стратегияда баламалы деп аталған мұндай құралдардың жалпы үлесі бүкіл портфельдің 10 пайызынан аспауы тиіс. Ұлттық банк өкілдері тәуекел деңгейі бұрынғыша қалатынын алға тартты.
Зейнетақыны жеке басқаруға бергенде тағы нені білу керек және күзден бастап не өзгереді?
Қазір заңнама жинақтардың 50 пайызына дейінгі бөлігін жеке басқарушы компанияларға аударуға мүмкіндік береді. Бірақ қыркүйектен бастап бұл шектеулер алып тасталады - кез келген қазақстандық жинақтарын толық көлемде "жекеменшікке" аудара алады. Дегенмен, бұдан кейін басқа да өзгерістер болды.
Олардың ең бастысы - инфляциядан төмен табыстылық үшін мемлекет тарапынан берілетін өтемақының жойылуы.
Осы уақытқа дейін қазақстандықтардың зейнетақы жинақтарының бүкіл инвестициялау кезеңіндегі табыстылығы жинақталған инфляциямен салыстырылып келді. Егер инфляция деңгейі жоғары болса, айырмашылық зейнетке шыққан кезде бюджет есебінен біржолғы төлем ретінде өтелетін.
2026 жылдың қыркүйегінен бастап тек бастапқы аударымдармен салыстырғандағы ықтимал шығындар ғана өтеледі. Басқаша айтқанда, егер жеке басқарушы немесе Ұлттық банк жинақтарыңызды сәтсіз инвестициялап, зейнетке шыққан кезде шотыңыздағы сомма көп жылдар бойы өзіңіз немесе сіз үшін аударылған қаржыдан аз болып шықса, айырманы мемлекет өтейді.
Инфляция өтемақысына қатысты жағдай күрделірек. Жыл басынан бері жеке басқарушылар инфляцияға емес, әлемдік нарықтардағы негізгі құнды қағаздардың котировкаларын бақылайтын арнайы индекстерге сүйенуі керек.
Олардың кірістілігі эталон ретінде қабылданады және егер "жекеменшіктің" нәтижесі төмен болса, ол айырманы өзі толтыруы тиіс. Индекс көрсеткіштері Қазақстандағы инфляциямен тікелей байланысты емес және одан төмен де, жоғары да болуы мүмкін.
Ұлттық банкте мұндай міндеттеме жоқ. Әлеуметтік кодексте реттеушінің тек мынаған ұмтылатыны жазылған:
"...ұзақ мерзімді нақты [инфляцияны ескергендегі] табыстылыққа".
ҚР Ұлттық Банкінің 2024-2028 жылдарға арналған стратегиялық жоспары зейнетақы жинақтарының табыстылығын инфляциядан бір пайыздық тармаққа жоғары деңгейде қамтамасыз етуді жүктейді. Бірақ бұл мақсаттар орындалмаған жағдайда не болатыны еш жерде көрсетілмеген.
Зейнетақы жинағын мерзімінен бұрын алуға бола ма және ол үшін не қажет?
2021 жылдан бастап қазақстандықтар "зейнетақының артық бөлігін" - салымшының жынысы мен жасына байланысты алдын ала белгіленген деңгейден асатын жинақтарды жұмсау мүмкіндігіне ие болды.
Адамның жасы неғұрлым үлкен болса, төмендетілмейтін шекті деңгей соғұрлым жоғары болады.
Жасы келген салымшының ақшаны қолма-қол алғаннан кейін лайықты зейнетақы жинауға мүмкіндігі аз болады деп есептеледі. Жинақты өз қалауыңыз бойынша емес, тек шектеулі мақсаттар тобына ғана алуға болады:
емделуге,
тұрғын үй жағдайын жақсартуға, оның ішінде ипотеканы өтеуге бағытталады.
Кейінгі жылдары бұл тақырып көптеген алаяқтық оқиға мен соған қатысты күдіктердің кесірінен Қазақстанда ең көп талқыланатын мәселелердің біріне айналды.
Былтыр тіс емдету үшін қаражат алу мәселесі басты назарда болды. БЖЗҚ-дан берілетін біржолғы төлемдердің операторы болып табылатын Отбасы банк бірнеше жыл ішінде бірқатар жосықсыз стоматологиялық клиникалардың мекенжайына аударылған шамамен 200 миллиард теңге сомасындағы төлемдерді анықтаған.
Олар жалған қызметтер көрсетіп, ақшаны пациенттерге қайтарып отырған.
Қыркүйекте стоматологияға қаражат шығару тоқтатылды. Жыл аяғына қарай бұл шара офтальмология мен хирургиялық операцияларға да қатысты болды, бұл бағыттар бойынша да зейнетақы қаражатын алуға өтінімдердің күрт өскені байқалды.
Бұдан кейін күмәнді схемалар орфандық (сирек кездесетін) және онкологиялық ауруларды емдеуге ойысты.
Жыл басында Отбасы банк пен Денсаулық сақтау министрлігі емделуге ақша алуға мүлдем тыйым салды. Қызметтің қашан қайта жанданатыны туралы нақты мерзімдер әзірге айтылған жоқ.
Отбасы банк басшысы Ләззат Ибрагимова осы жылдың үшінші-төртінші тоқсанында қазақстандықтарға зейнетақы артығы есебінен тіс емдету мүмкіндігі қайтарылуы мүмкін екенін айтты.
"Бұл өте үлкен әрі қажетті бағдарлама болды. (...) Өкінішке қарай, қаражатты мақсатсыз пайдаланған халықтың 10 пайызының кесірінен, 90 пайыз адам бұл мүмкіндіктен айырылды. Мен мұны әділетсіздік деп санаймын. (...) Біз Денсаулық сақтау министрлігімен тығыз байланыстамыз. Біздің міндетіміз - бұл қызметті қолжетімді әрі толықтай ашық ету. Жүйеде стоматологиялық клиникалар мен басқа да медициналық ұйымдар болады деп жоспарланған. Барлық қызмет Денсаулық сақтау министрлігімен интеграцияланған орындалған жұмыс актілері арқылы онлайн ресімделеді", - деді Ибрагимова 2026 жылдың наурызында.
Әзірге мемлекет регламентті қайта қарастырып жатыр.
Ал дәл қазір зейнетақы шотынан "артық" ақшаны мына мақсаттарға алуға болады:
тұрғын үй сатып алуға,
ипотеканы ішінара немесе толық өтеуге,
кейіннен ипотекалық қарыз алу үшін қажетті Отбасы банктегі депозитті толықтыруға.
Сонымен қатар үкімет тағы бір ауқымды реформа жүргізіп жатыр. Жыл басында инфляциядан кейінгі минималды шектер орта есеппен 10 пайызға жоспарлы түрде көтерілген соң (сол кезде олар жас ерекшелігіне қарай 3,7-10,7 миллион теңге аралығына жеткен болатын), билік жоғарғы шекті анықтау принципін толықтай қайта қарауды ұйғарды. Ол салымшының жасын, елдегі демографиялық жағдайды және зейнетақы жинақтарының ағымдағы кірістілігін ескеретін арнайы формула бойынша есептеледі.
Шекті мәндердің жаңа деңгейлерін БЖЗҚ маусымда жариялады және олар өз күшіне енді. Көптеген қазақстандық енді әлдеқайда аз сома ала алатынын немесе мұндай мүмкіндіктен мүлдем айырылып қалғанын байқады.
Зейнетақы жүйесінің жиырма жастағы қатысушыларының шотында кемінде 6,67 миллион теңге болуы тиіс (бұрынғы 3,72 миллионның орнына).
Отыз жастағылар үшін - 9,75 миллион (маусымға дейін 5,12 миллион болатын).
Артық қаражатты 40 жаста алу үшін шотта кемінде 13,37 миллион теңге болуы керек (таяуда ғана 6,72 миллион жеткілікті еді).
50 жастағы қазақстандықтар үшін шек 17,59 миллион теңге деңгейінде белгіленді (бұрын 8,57 миллион болатын).
Соңында, 62 жасқа қарай 23,57 миллион жинау қажет, ал бұрын 10,7 миллион жеткілікті болатын.
Сонымен қатар, қаңтардан бастап зейнетақы артығын қолма-қол ақшаға айналдыру (зейнетақы төлемдерінің барлық басқа түрі сияқты) 10 пайыздық мөлшерлемедегі жеке табыс салығынан босатылды. Өз жасына сәйкес жеткілікті сома жинап үлгергендер қолдарына көбірек ақша ала алады.
Ақшаға қатты мұқтаж, бірақ жаңа ережелер бойынша артық қаражатты ала алмайтындар үшін жол бар - ол зейнетақы аннуитетін ресімдеу.
Зейнетақы аннуитеті дегеніміз не және ол қалай жұмыс істейді?
Сіз өмірді сақтандыру компаниясын (ӨСК) таңдап, онымен келісімшарт жасайсыз және БЖЗҚ-дағы жинақтарыңызды - тек артық бөлігін емес, шоттағы барлық соманы аударасыз. Компания комиссия тауып, ол ақшаны инвестициялайды және сізді өміріңіздің соңына дейін "асырайды".
Мұның қарапайым зейнетақыдан маңызды айырмашылығы бар: БЖЗҚ төлемдер бойынша міндеттемелерді жинақтар таусылғанға дейін ғана өз мойнына алады - басқарушының кім болғанына қарамастан; ал ӨСК тіпті аударылған сома таусылған кезде де сізге төлем жасауды жалғастыра береді.
Сондай-ақ, клиент сақтандырушымен бірлесіп таңдайтын кепілдік берілген кезең ұғымы бар. Егер сол уақыт ішінде сақтандырылған адам қайтыс болса, келісімшартта көрсетілген туыстары оған тиісті төлемдерді алуды жалғастырады.
Стандартты жағдайда аннуитетке тек белгілі бір жасқа толғанда ғана өтуге болады:
әйелдер - 53 жаста,
ерлер - 55 жаста,
зиянды өндірістерде жұмыс істеп, МЗТЖ бойынша аударымдарыңыз болса, жынысына қарамастан 50 жаста зейнетке шығуға болады.
Бірақ сонымен қатар кейінге қалдырылған аннуитет де бар: ерлер мен әйелдер 45 жаста шарт жасасып, өмірді сақтандыру компаниясына (ӨСК) ақша аудара алады, бірақ төлемдерді тек әдеттегі аннуитет жасына жеткенде ғана ала бастайды. Бұл жағдайда сақтандырушының жинақтарыңызды сауатты инвестициялау арқылы көбейтуге бірнеше жылы болады.
Аннуитет үшін де өзіндік жеткілікті шектер - шарт жасасуға қажетті ең төменгі сомалар бар. Олар БЖЗҚ шектерінен айтарлықтай төмен:
ерлер үшін 10 миллион теңгеден сәл астам және әйелдер үшін 13,2 миллион теңге (кейінге қалдырылған аннуитет кезінде 9,2 және 11,8 миллион теңге).
Маңыздысы, БЖЗҚ шотында қаражат жетіспесе, оны өз қалтаңыздан төлеп толықтыруға болады. Ай сайынғы төлемдер сомасы нақты жағдайға байланысты. Егер ең төменгі шек деңгейіндегі сома берілсе, төлемдер шамамен 35 мың теңгені құрайды. Заң бойынша төлемдер ағымдағы күнкөріс деңгейінің 70 пайызынан төмен болмауы тиіс.
Болашақта инфляция әсерін өтеу үшін олар жыл сайын индекстеліп отырады. 2026 жылы индекстеу сегіз пайыздан төмен болмауы керек.
Ақшаны ӨСК-ге аударып, аннуитет шартын жасассаңыз да, жұмысыңызды немесе бизнесіңізді жалғастыра берсеңіз, сіз үшін аударымдар бұрынғыша БЖЗҚ-ға түсе береді. Зейнетке шыққанда сіз оларды, сондай-ақ базалық және ынтымақты бөліктерді де аласыз.
Мамандар аннуитеттің артықшылықтары да, кемшіліктері де бар екенін айтып, шешім қабылдамас бұрын оларды мұқият саралауға кеңес береді. Төменде ескеру қажет жайттарды тізіп өттік:
Аннуитет кезінде жинақтар мұраға қалмайды және клиент қайтыс болғаннан кейін, егер бұл кепілдік берілген кезең аяқталғаннан кейін болса, ӨСК меншігіне өтеді. Ал БЖЗҚ шотындағы ақша туыстарына немесе басқа мұрагерлерге қалады.
ӨСК төлемдер кестесін 100-110 жасқа дейін жасайды, яғни бұл стандартты өмір сүру ұзақтығынан әлдеқайда көп. Соның салдарынан сіз ай сайын алуға болатын сомадан азырақ аласыз.
Аннуитетке өткеннен кейін ақшаны БЖЗҚ-ға қайта қайтару мүмкін емес - тек екі жылдан ерте емес мерзімде сақтандыру компаниясын (ӨСК) ауыстыруға болады.
Есесіне, аннуитет шегінен асатын артық ақшаны емделуге немесе тұрғын үй жағдайын жақсартуға пайдалануға болады - БЖЗҚ шектерінің жаңа ережелері оларға қолданылмайды.
2026 жылдың маусымында соңғы шектер күрт көтерілгеннен кейін ӨСК қазақстандықтардың аннуитетке өтінімдерінің қарқынды өскенін тіркеді.
Біз қаржыгер Андрей Чеботаревтен аннуитет құралына қатысты пікір білдіруін сұрадық. Ол мұны зейнетақыны 10 жыл ерте ала бастаудың заңды тәсілі деп атайды.
"45 жаста аннуитетке өтініш беріп, іс жүзінде 55 жаста зейнетке шығуға болады. Егер ақшаңыз жеткілікті болса, шекті деңгейіңіз сай келсе. Ондағы шекті межелер жеткіліктілік шегінен өзгеше, бірақ соған қарамастан мүмкіндік бар. Көбі бұл құралды ұнатады, өйткені сақтандыру компаниялары зейнетақы аннуитетіне өткендерге сыйлықақы төлейді. Шын мәнінде, сіз ақшаңызды сақтандыру компанияларына басқаруға бересіз. Осылайша, олар өтімділікке ие болады, ал сіз сол үшін олардан сыйлықақы аласыз".
Дәйексөз авторын қосу
Сурет қосу
Андрей Чеботарев
қаржы сарапшысы
Сарапшы туралы: Андрей Чеботарёв - экономика, банк секторы, инвестициялар, валюта нарығы және жеке қаржы саласына маманданған қазақстандық тәуелсіз қаржы сарапшысы. Ол Finance.kz және The Tenge медиа жобаларының негізін қалаушы әрі авторы, онда Қазақстан экономикасы мен әлемдік нарықтардағы ахуал туралы жаңалықтарды, талдаулар мен пікірлерді жариялайды. Бұған дейін Қазақстандағы Exante халықаралық инвестициялық компаниясының сарапшысы болып жұмыс істеген.
Бірақ сарапшы тәуекелдерді де еске салады:
"Бұл жүйенің кемшілігі - мұрагерлік пен өмір сүру ұзақтығына қатысты сұрақтардың болуында. Егер сіз зейнетақы аннуитетімен шығып, өте ұзақ өмір сүруді жоспарласаңыз, кейінгі жылдары азырақ сома алу қаупі бар. Оның үстіне онда индекстеу жеті немесе сегіз пайыз болады, бұл тіпті қазіргі ресми инфляция деңгейінен де төмен".
Чеботарёв зейнетақы аннуитеті оны сауатты қолдана білсе, ыңғайлы әрі тиімді құрал бола алатынын тағы да атап өтті. Бәрі салымшының өзіне байланысты.
"Егер сіз зейнетақы аннуитеті бойынша алған ақшаңызды жұмсап қана қоймай, 55 жаста белсенді жұмысты жалғастыра отырып, өзіңіз инвестицияласаңыз, - деп нақтылады ол. - Міне, сонда зейнетақы аннуитеті сізге жақсы зейнетақы жасай алатын өте керемет құралға айналады. Құралдың сапасы БЖЗҚ-ға емес, салымшының өзіне, ақшаны қалай жұмсайтынына байланысты".
Сонымен қатар қаржыгер бұл құралды жеке басқаруға берумен шатастырмауды сұрайды.
"Бұлар - мүлдем бөлек нәрселер. 7 қыркүйектен бастап жеке басқаруға 100 пайызды беруге болады. Бірақ бұл зейнетақы аннуитеті емес, онда ешқандай сыйлықақы, мерзімінен бұрын төлемдер деген жоқ".
ЖИ не дейді: өзіңізді зейнетақымен қалай қамтамасыз етуге болады?
Сондай-ақ біз ChatGPT-ден жиналған ақпаратты талдап, болашақ зейнетақыны арттыруға қандай стратегия көмектесетінін анықтауды сұрадық. ЖИ мынадай қорытындыға келді:
Егер мақсат - кәрілікте өзіңізді жоғары табыспен қамтамасыз ету болса, бұл ретте әмбебап құрал жоқ. Бірнеше шешімнің үйлесімі неғұрлым қисынды көрінеді:
зейнетақы жарналарын жүйелі түрде аударып тұру,
аса қажеттілік туындамаса, жинақтарды шешіп алмау,
олардың қаншалықты тиімді басқарылып жатқанын қадағалау.
Жинақтың көлемі де маңызды рөл атқарады. Адам ресми түрде неғұрлым ұзақ жұмыс істесе және оның зейнетақы шотына неғұрлым көп ақша түссе, кейін инвестициялық табыс әкелетін база да соғұрлым үлкен болады.
Сондықтан зейнетақы жинағының шекті мөлшерден асқан бөлігін тұрғын үйге немесе басқа да рұқсат етілген мақсаттарға пайдалану бүгінгі қаржылық мәселені шешуі мүмкін, бірақ сонымен бірге болашақ зейнетақы үшін жұмыс істейтін соманы азайтады.
Ұлттық банк пен жеке басқарушы компаниялар арасында таңдау жасағанда тек соңғы бірнеше айдың кірістілігіне ғана назар аудармаған жөн. Басқарушының бірнеше жыл бойы қалай жұмыс істегені, қандай тәуекелдерге баратыны және ақшаны неге салатыны көбірек мағлұмат береді. Мысалы, бір жылғы жоғары кірістілік болашақта да дәл сондай нәтиже боларына кепілдік бермейді.
Егер салымшы өзінің зейнетақы жинақтарын өз бетінше қадағалауға дайын болса, басқарушылардың ұзақ мерзімді кірістілігі мен олардың инвестициялық стратегияларын салыстырып, қажет болған жағдайда басқарушыны ауыстыруға болады. Бұл ретте, ЖИ барлық жинақтарды тек қазіргі көрсеткіштері Ұлттық банктен жоғары болғаны үшін ғана жеке компанияға бере салуға кеңес бермейді: алдымен ұзақ мерзімдегі нәтижелер мен тәуекел деңгейін бағалау керек.
Зейнетақы аннуитеті - мүлдем басқа құрал. Ол жеткілікті сома жинаған және төлемдерді жалпыға ортақ белгіленген зейнеткерлік жастан ерте ала бастағысы келетіндер үшін қызықты болуы мүмкін.
Бірақ іс жүзінде адам БЖЗҚ-дағы жинақтарын сақтандыру компаниясының оған өмір бойы белгілі бір соманы төлеу туралы міндеттемесіне айырбастайды. Сондықтан бұл жерде мұрагерлік шарттарын, болашақ төлемдердің көлемі мен олардың индекстелуін ескеру өте маңызды.
Қорыта айтқанда, негізгі принцип өте қарапайым: адам зейнетақыға кез келген мүмкіндікте алып қоюға болатын ақша ретінде емес, ұзақ мерзімді капитал ретінде неғұрлым ерте қарай бастаса, оның болашақ табысына әсер ету мүмкіндігі де соғұрлым жоғары болады. Бұл ретте қаражатты басқарушыға беру, артық бөлігін алу немесе зейнетақы аннуитетін сатып алу туралы шешімдерді бір ғана көрсеткіш бойынша емес, жасты, жинақ көлемін, инвестициялық көкжиекті және тәуекелге дайындықты ескере отырып қабылдаған жөн.
Авторы: Алексей Афонский
Аударған: Дина Шәріпхан