Қазақстандықтар немен тыныстап жүр: Экология министрлігі мониторинг мәліметтерін ұсынды

Қазақстан қалаларының тұрғындары қандай ауамен тыныстап жатыр және оның құрамында қандай заттар бар? Экология министрлігі 2025 жылғы мониторинг қорытындысын жариялап, ауасы ең көп ластанған елді мекендерді атады, деп хабарлайды Tengrinews.kz тілшісі.

Мониторинг 70 елді мекенді қамтыды. Оның 11-інде ластану деңгейі жоғары және өте жоғары, 27-сінде жоғарылаған, ал тағы 32-сінде төмен деңгейде екені анықталды. Бұл ведомствоның ауа сапасын бақылау нәтижелері бойынша беретін көрсеткіштері.

Төменде келтірілген сандар - бір жыл ішінде тіркелген максималды концентрациялар. Алайда бұл ластану деңгейі жыл бойы осылай сақталды дегенді білдірмейді.

Өте жоғары және жоғары ластану деңгейі

Бұл санатқа Қарағанды, Теміртау, Сәтбаев, Абай, Ақтөбе, Алматы, Талғар және Түркістан қалалары, Шұбарши, Кенқияқ кенттері мен Жанбай ауылы енді.

Ең жоғары көрсеткіш Кенқияқта тіркелді: күкіртсутегі концентрациясы ШРК-дан 33,4 есе асып кеткен.

Анықтама: ШРК - заттың ауадағы шекті рұқсат етілген концентрациясы.

Шұбаршиде күкіртсутегі көрсеткіші 13,8 ШРК-ға жетсе, Жанбайда ластаушы заттардың максималды концентрациясы 6,6 ШРК-ны құрады. Министрлік негізгі ластаушы заттар ретінде күкіртсутегі мен азот диоксидін атады.

Қарағандыда PM2,5 бөлшектерінің деңгейі 27,4 ШРК-ға жетті.

Экология министрлігі Қарағандыда ауаның ластануын жеке сектордағы төмен орналасқан көздермен, үй жылыту үшін отын жағумен және көлікпен байланыстырды. Бұл жағдай желсіз ауа райында ушыға түседі, өйткені мұндай кезде зиянды заттардың таралуы қиындайды.

Ал Атырауда ластаушы заттардың максималды концентрациясы 19,7 ШРК-ға жетті. Қалада күкіртсутегі, көміртегі оксиді, күкірт және азот диоксиді, аммиак, фенол, шаң және озон бойынша нормадан асу жағдайлары тіркелді. Ластанудың ықтимал көздері ретінде кәріз нысандары, өнеркәсіптік кәсіпорындар мен мұнай инфрақұрылымы, жылыту қазандықтары мен ЖЭО аталды. Сонымен қатар жағдайға баяу жел мен ауа араласу жылдамдығының төмендігі де әсер еткен.

Ал Ақтөбеде негізгі ластаушы заттар күкіртсутегі мен азот диоксиді болды. Күкіртсутегінің максималды концентрациясы 16,1 ШРК-ға жетті. Ведомство ластану факторларының қатарына өнеркәсіптік кәсіпорындарды, автокөлікті, коммуналдық инфрақұрылымды және кәріз сорғы станциясын жатқызды.

Ал Теміртауда нормадан ең жоғары асу көрсеткіші 9 ШРК болды. Ластаушы заттардың арасында шаң, PM2,5 бөлшектері, көміртегі оксиді, азот диоксиді, күкіртсутегі және фенол бар.

Ал Алматыда ластаушы заттардың максималды концентрациясы 9,6 ШРК-ға жетті. Азот диоксиді мен оксиді, PM2,5 және PM10 бөлшектері, күкірт диоксиді, көміртегі оксиді, озон, шаң және бензапирен бойынша нормадан асу деректері тіркелді.

Ал Жезқазғанда нормадан ең жоғары асу 9,9 ШРК-ны құрады. Ауадан күкіртсутегі, шаң, PM2,5 және PM10 бөлшектері, күкірт диоксиді, көміртегі оксиді, озон және фенол табылды. Ықтимал көздердің қатарында өнеркәсіптік кәсіпорындар, автомобиль және теміржол көлігі, жылу энергетикасы және қалдықтармен жұмыс істеу нысандары бар.

Ал Сәтбаевта максималды концентрация 9,9 ШРК-ға жетті. Азот диоксиді, күкірт диоксиді, көміртегі оксиді, озон және күкіртсутегі бойынша нормадан асу байқалды. Абай қаласында ең жоғары көрсеткіш 7,2 ШРК болды; ластаушы заттардың ішінде күкірт диоксиді, азот диоксиді, көміртегі оксиді және озон бар.

Жанбай ауылында максималды концентрация 6,6 ШРК-ға жетті. Ластануға негізгі үлесті күкіртсутегі мен азот диоксиді қосты; сондай-ақ көміртегі оксиді бойынша да нормадан асу жағдайлары тіркелді.

Ал Өскеменде көміртегі оксиді бойынша ең жоғары көрсеткіш 5,4 ШРК болды. Сонымен қатар күкірт диоксиді, күкіртсутегі, азот диоксиді мен оксиді, фенол, фторлы және хлорлы сутегі, күкірт қышқылы, озон, хлор және басқа да заттар бойынша нормадан асу тіркелді. Ластану көздері - өнеркәсіптік кәсіпорындар, автокөлік және жеке сектор.

Ал Түркістанда максималды көрсеткіш 4,9 ШРК-ға жетті. Ластануға негізгі үлесті азот диоксиді мен күкірт диоксиді қосты; сонымен қатар азот оксиді, көміртегі оксиді және күкіртсутегі бойынша да нормадан асу байқалды.

Ал Шымкентте максималды ауытқу 3,6 ШРК-ны құрады. Ластаушы заттардың ішінде күкіртсутегі, көміртегі оксиді және ауадағы қалқымалы бөлшектер - шаң болды. Министрлік олардың негізгі көздері ретінде стационарлық нысандарды, мысалы, кәсіпорындарды және автокөлікті атады.

Ал Талғарда максималды концентрация 3 ШРК-ға жетті. Азот диоксиді, көміртегі оксиді, күкірт диоксиді және озон бойынша нормадан асу жағдайлары тіркелді.

Жоғарылаған ластану деңгейі

Бұл санатқа 27 елді мекен жатқызылды: Өскемен, Жезқазған, Атырау, Құлсары, Шымкент, Аягөз, Шемонаиха, Алтай, Жітіқара, Лисаковск, Арқалық, Астана, Жаркент, Жаңаөзен, Қызылорда, Тараз, Шу, Қандыағаш, Арал, Хромтау, Кентау қалалары, Бөрлі, Қызылсай, Ганюшкино және Индербор кенттері, сондай-ақ Мақат ауылы.

Құлсары үшін министрлік ластанудың ықтимал факторлары ретінде мұнай-газ нысандарын, арнайы техниканы және бақылау бекетінің жанындағы жанармай құю машиналарын атады.

Ластанудың төмен деңгейі

Ластанудың төмен деңгейі 32 елді мекенде тіркелді: Ақтау, Риддер, Семей, Көкшетау, Орал, Ақсай, Талдықорған, Атбасар, Щучинск, Қаратау, Жанатас, Степногорск, Балқаш, Саран, Қостанай, Рудный, Павлодар, Петропавл, Екібастұз және Ақсу.

Тізімге Әйтеке би, Бурабай, Бестөбе, Глубокое, Әуезов, Қордай, Састөбе, Төретам, Ақай, Бейнеу, Ақсу және Шиелі кенттері енді.

Ауаны қандай заттар ластайды және олар несімен қауіпті?

Күкіртсутек - шіріген жұмыртқаның иісі бар, түссіз улы газ. Ол органикалық заттардың ыдырауы кезінде түзілуі, сондай-ақ ауаға өнеркәсіптік және мұнай-газ нысандарынан түсуі мүмкін. Жоғары концентрацияда денсаулыққа қауіпті.

Азот диоксиді - кәсіпорындарда, электр станцияларында отын жаққанда және автомобиль қозғалтқыштарында түзілетін зиянды газ. Тыныс алу жолдарын тітіркендіреді, тыныс алуды қиындатып, астманы асқындыруы мүмкін.

Көміртек оксиді - отын толық жанбаған кезде түзілетін түссіз, иіссіз газ. Ол қанның оттегін тасымалдауына кедергі келтіреді және жоғары концентрацияда ауыр улануға соқтыруы мүмкін.

Күкірт диоксиді - негізінен құрамында күкірті бар отынды жағу кезінде және кейбір өнеркәсіптік процестерде бөлінетін өткір иісті газ. Тыныс алу жолдарын тітіркендіреді, әсіресе астмасы бар адамдар үшін өте қауіпті.

Аммиак - өткір иісті түссіз газ. Жоғары концентрацияда көзге, теріге және тыныс алу жолдарына әсер етеді. Ауаға өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы нысандарынан түсуі мүмкін.

Фенол - өнеркәсіпте қолданылатын және өндірістік шығарындылармен ауаға таралуы мүмкін токсинді химиялық қосылыс. Әсер ету кезінде шырышты қабықтарды тітіркендіріп, ішкі органдарды зақымдауы мүмкін.

Озон - күн сәулесінің әсерінен ластаушы заттар арасындағы химиялық реакциялар нәтижесінде жер бетінде түзілетін газ. Атмосфераның жоғарғы қабаттарындағы озон қабатынан айырмашылығы, жерге жақын озон зиянды: ол өкпені тітіркендіріп, тыныс алуды қиындатуы мүмкін.

Бензапирен - органикалық отын толық жанбаған кезде түзілетін токсинді зат. Көлік, жылыту жүйелері және өнеркәсіптік нысандардың шығарындыларында болуы мүмкін. Канцерогендерге - қатерлі ісік қаупін арттыратын заттарға жатады.

PM2,5 және PM10 - ауадағы ұсақ қатты бөлшектер. PM2,5 диаметрі 2,5 микрометрге дейін, ал PM10 - 10 микрометрге дейінгі бөлшектер. Олар тыныс алу жүйесіне еніп, ең ұсақ бөлшектері өкпенің терең бөліктеріне дейін жетуі мүмкін. Осындай бөлшектермен ластанған ауамен тыныс алу тыныс алу және жүрек-қан тамырлары жүйесі ауруларының қаупін арттырады.

Шаң және басқа да өлшенді бөлшектер - кәсіпорындар жұмысы, көлік қозғалысы, құрылыс және отын жағу кезінде ауаға түсетін ұсақ қатты бөлшектердің қоспасы. Олар тыныс алу жолдарын тітіркендіреді, ал олардың зияндылығы бөлшектердің өлшемі мен химиялық құрамына байланысты.

Фторлы және хлорлы сутек - өнеркәсіптік шығарындылар нәтижесінде ауаға түсуі мүмкін өткір газ тәріздес қосылыстар. Тыныс алғанда көзді және тыныс алу жолдарын тітіркендіреді.

Күкірт қышқылы - ауада ұсақ тамшылар немесе аэрозоль түрінде болуы мүмкін өткір химиялық зат. Тыныс алу жолдарын тітіркендіріп, зақымдайды, ал қатты әсер еткен жағдайда химиялық күйікке соқтыруы мүмкін.

Хлор - өнеркәсіпте қолданылатын, өткір тұншықтырғыш иісі бар улы газ. Тыныс алғанда тыныс алу жолдарын тітіркендіріп, зақымдайды, ал жоғары концентрацияда өкпенің ауыр зақымдануына әкеп соғуы мүмкін.

Министрлік не істеп жатыр?

Жақында Экология және табиғи ресурстар министрлігі Экологиялық реттеу және бақылау комитетінің алқа мәжілісінде 2026 жылдың тоғыз айындағы жұмыс қорытындысы шығарылды. Өнеркәсіптік қалалардағы ауаның ластануы бөлек талқыланды.

Аумақтық департаменттерге әкімдіктермен және "Қазгидрометпен" бірлесіп, ауаның жай-күйін талдау және негізгі ластану көздерін, маусым мен ауа райын ескере отырып, шаралар әзірлеу тапсырылды.

Өңірлерде экологиялық жағдайды жақсарту бойынша 19 жол картасы әзірленді. Оларға 597 іс-шара енгізілді, оның ішінде министрліктің мәліметінше, 276-сы іске асырылды.

Ведомство кәсіпорындарда шығарындыларды мониторингтеудің автоматтандырылған жүйелерін енгізу туралы хабарлады. Оларды 113 кәсіпорын орнатуы тиіс: қазірдің өзінде 90 нысанда жабдықтар бар. Бес кәсіпорында қосу және тестілеу жұмыстары жүріп жатыр, тағы 23-інде жүйелер енгізіліп жатыр.

Аталған кезеңде аумақтық экология департаменттері 1145 тексеру жүргізіп, 3202 бұзушылықты анықтады және 1759 нұсқама берді. Министрлік жалпы сомасы 95,9 миллиард теңгеге 3020 әкімшілік айыппұл салынғанын хабарлады. Алқа мәжілісінде нұсқамалардың орындалуын және қоршаған ортаға айтарлықтай әсер ететін кәсіпорындардың жұмысын бақылауды күшейту тапсырылды.

Министрлік экологиялық заңнаманы жетілдіру, ірі өнеркәсіп орындарын қолжетімді үздік технологияларға көшіру және кешенді экологиялық рұқсаттар беру жұмыстары жалғасып жатқанын мәлімдеді. Бұл шаралар өндірісті жаңғыртуды және қоршаған ортаға тигізетін әсерді кезең-кезеңімен азайтуды көздейді.

Айта кетейік, биыл да жекелеген елді мекендерде ауаның ластануы тіркеліп отыр. Тамыз айындағы мониторинг деректеріне сәйкес, Қарағанды, Астана қалалары мен Шұбарши кентінде ауаның ластану деңгейі өте жоғары, ал Ақтөбе, Алматы, Өскемен, Арқалық, Петропавл және Хромтау қалаларында жоғары болған. Қарағанды бұған дейінгі айларда да ауасы өте қатты ластанған қалалар қатарына енген болатын. Толығырақ - ауасы ең көп ластанған қалалар туралы материалда.