Žene na margini političkog odlučivanja u Crnoj Gori

"Zastupljenost žena i dalje je ispod nivoa koji odražava ravnopravno učešće u odlučivanju", navode iz Ministarstva ljudskih i manjinskih prava Crne Gore za Radio Slobodna Evropa (RSE).

Objašnjavaju da formalni zakonodavni okvir nije dovoljan bez njegove dosledne primene i dodatnih mera u praksi.

Prema podacima ministarstva, u Skupštini Crne Gore žene zauzimaju 23 od 81 mesta (28,4%). U Vladi je njihovo učešće oko jedne petine, dok na lokalnom nivou nijedna žena ne obavlja funkciju gradonačelnice ili predsednice opštine.

Crna Gora, koja očekuje da će 2028. završiti pregovore o pristupu sa Evropskom unijom, zaostaje za prosekom zemalja članica koji iznosi 32,7 odsto kada je reč o zastupljenosti žena u parlamentu.

U svim zemljama Zapadnog Balkana, osim Bosne i Hercegovine, broj žena u parlamentu je veći nego u Skupštini Crne Gore.

Zakonodavni okvir u Crnoj Gori predviđa obavezne rodne kvote za izborne liste.

Kvota od 30 posto kandidata manje zastupljenog pola, uvedena zakonom iz 2011. godine, kao i izmene iz 2014. godine kojima je propisano da na listama mora biti najmanje jedan kandidat manje zastupljenog pola na svaka četiri kandidata, nisu bile dovoljne da obezbede veću zastupljenost žena, pokazuju domaći i međunarodni izveštaji.

Zakonske izmene kojima je rodna kvota povećana na 40 posto uvedene su 2025. ali ostaje pitanje kako će primena ovih odredbi izgledati u praksi.

Šta kažu iz Ministarstva?"Dosadašnja praksa pokazuje da normativni okvir, iako važan, nije sam po sebi dovoljan za postizanje uravnotežene zastupljenosti", kaže za RSE Biljana Pejović, načelnica Odeljenja za poslove rodne ravnopravnosti u Ministarstvu ljudskih i manjinskih prava Crne Gore.

Objašnjava da na nedovoljnu zastupljenost žena u politici utiče više faktora – od načina kandidovanja i rasporeda na izbornim listama, nivoa podrške kandidatkinjama, pa do rodnih stereotipa i nejednake raspodele obaveza u privatnoj sferi.

"Iako Ministarstvo za ljudska i manjinska prava poseduje mehanizme za praćenje primene zakona, politička zastupljenost žena zavisi od više aktera – Skupštine, Vlade, lokalnih samouprava, političkih partija, kao i izbornog sistema i nadležnih izbornih organa", kaže Biljana Pejović.

Zato iz ministarstva poručuju da je potrebno unaprediti sistem praćenja i obezbediti veću odgovornost svih onih koji utiču na politike rodne ravnopravnosti.

Manje od trećine mesta u Skupštini zauzimaju ženeOd ukupno 16 skupštinskih odbora, žene su na čelu četiri, uključujući Odbor za rodnu ravnopravnost.

Predsednica tog odbora i poslanica Pokreta Evropa Sad Jelenka Andrić kaže da to što u poslaničkim klupama sedi manje od 30 posto žena, značajno utiče na svakodnevni rad parlamenta.

"Kada je žena manje na tim mjestima, rjeđe se insistira da teme kao što su nasilje nad ženama, usklađivanje rada i roditeljstva, ekonomska nejednakost, reproduktivno zdravlje, položaj samohranih majki ili rodno osjetljivo budžetiranje dobiju političku pažnju koju zaslužuju", objašnjava poslanica.

Andrić kaže da je jedan od najvećih izazova sa kojima se ona i njene koleginice u Skupštini suočavaju to što se često njihovu glasovi ne čuju dovoljno, a predlozi ne doživljavaju ozbiljno.

“Problem je i način na koji se žene u politici percipiraju u javnosti. Umjesto da fokus bude na njihovom radu, rezultatima i politikama koje zastupaju, žene su nerijetko izložene objektivizaciji i seksualizaciji, kao i kritikama koje se odnose na njihov fizički izgled“, dodaje naša sagovornica.

Iako optimistična zbog povećanja rodnih kvota na 40 posto, Jelenka Andrić smatra da zakonske izmene nisu dovoljne i podseća da nijednu političku partiju u Crnoj Gori ne predvodi žena.

“Ako žene nijesu dovoljno zastupljene u partijskim rukovodstvima, teško je očekivati da će biti dovoljno zastupljene na najvažnijim funkcijama u izvršnoj i zakonodavnoj vlasti“, kaže ona.

Uticaj 'patrijarhalnih obrazaca i rodnih stereotipa'Maja Marinović, saradnica na programima u Centru za građansko obrazovanje (CGO), za RSE objašnjava da na zastupljenost žena u politici značajno utiču patrijarhalni obrasci i rodni stereotipi u crnogorskom društvu, ali i rukovodstva partija koja uglavnom čine muškarci.

Dodaje da su žene koje vrše javne funkcije često izložene napadima i mizoginiji, kao i kritikama na račun njihovog privatnog života, izgleda ili integriteta, što ih dodatno obeshrabruje da se politički angažuju ili prihvate visoke funkcije.

“Zato je važno dosljedno primjenjivati zakon i spriječiti zloupotrebe kvota, osigurati da žene budu i na rukovodećim pozicijama, ali i razvijati mehanizme nulte tolerancije prema uvredama, napadima i mizoginiji prema političarkama, kako iz sopstvene, tako i drugih partija, jer takva atmosfera obeshrabruje žene da se uključe i ostanu u politici“, ocena je Marinović iz CGO.

Kakva je situacija na Zapadnom Balkanu i u zemljama EU?Države Evropske unije, sa kojom Crna Gora pregovara o članstvu, u proseku imaju oko 32 posto žena u parlamentu.

Države sa tradicionalno visokim brojem žena u parlamentu, kao što su Island (46%), Finska (45,5%) ili Švedska (44,7%) uopšte nemaju zakonom propisane kvote koje ih obavezuju na uključivanje žena.

S druge strane, sve zemlje u regionu imaju neku vrstu rodnih kvota u izbornom zakonodavstvu.

Ističe se Severna Makedonija, gde parlament čini više od 39 posto žena.

I Srbija i Slovenija imaju visoko učešće žena u parlamentu – preko 37 odsto.

U parlamentima Albanije, Kosova i Hrvatske takođe više od 30 posto mesta u parlamentu zauzimaju žene.

Jedina zemlja u regionu koja se prema zastupljenosti žena u parlamentu rangira niže od Crne Gore jeste Bosna i Hercegovina – uprkos tome što zakon nalaže da na izbornim listama mora biti 40 posto žena, u Predstavničkom domu svega 8 od 42 mesta zauzimaju žene, što u procentima iznosi oko 19 posto.

Učešće žena i evropski put Crne GoreNaše sagovornice uključenost žena u donošenje odluka vide kao neophodan korak ka članstvu Crne Gore u Evropskoj uniji.

“Unapređenje političke zastupljenosti žena nije pitanje samo obaveza iz procesa evropskih integracija, već i ukupne sposobnosti Crne Gore da zakone sprovede u praksi“, kaže Maja Marinović iz nevladine organizacije CGO.

I Jelenka Andrić, predsednica skupštinskog Odbora za rodnu ravnopravnosti, smatra da stupanje u EU ne podrazumeva samo formalno usaglašavanje zakonodavstva, već i usvajanje evropskih vrednosti i praksi među kojima rodna ravnopravnost zauzima važno mesto.

Iz Ministarstva ljudskih i manjinskih prava za RSE ističu da se priprema novi Zakon o rodnoj ravnopravnosti koji će, između ostalog, kao cilj prepoznati unapređenje učešća žena u političkom odlučivanju.

Poseban fokus u novom zakonu biće stavljen na obavezno integrisanje rodne perspektive u sve faze javnih politika – od planiranja i izrade, do sprovođenja, praćenja i evaluacije, dodaju iz ministarstva.

Iz Delegacije Evropske unije u Podgorici do objavljivanja teksta nisu odgovorili na pitanja o tome kako vide to što u crnogorskoj Skupštini ni trećinu poslanika ne čine žene.

Crna Gora je 17. marta zatvorila 14. po redu poglavlje u pristupnim pregovorima sa EU, dok je otvorila svih 33.

Plan Vlade je da Crna Gora postane punopravna članica EU do kraja 2028. godine.