Το πέρασμα του Ρουβίκωνα
Η τελευταία χρονιά του πρώτου τετάρτου του φοβερού 21ου αιώνα έφερε σχεδόν σε σημείο μη επιστροφής και τις τέσσερις μεγάλες τάσεις αυτής της σύντομης αλλά απολύτως ανατρεπτικής περιόδου.
Τάση πρώτη: η ανατροπή των γεωπολιτικών ισορροπιών και η επανεμφάνιση του πολέμου ως μέσου λύσης των διαφορών.
Τάση δεύτερη: η συνειδητοποίηση της κλιματικής κρίσης και οι άνισες προσπάθειες για την αντιμετώπισή της.
Τάση τρίτη: τα άλματα της τεχνολογίας, με αποκορύφωση την άφιξη της τεχνητής νοημοσύνης, και η πάλη να μη χαθεί ο έλεγχος του ανθρώπου επί των δημιουργημάτων του. Τάση τέταρτη: η αλλαγή προσώπου όχι απλώς της παγκόσμιας οικονομίας αλλά ολόκληρου του καπιταλιστικού συστήματος. Είναι, πιστεύω, έγκυρο να θεωρήσουμε ότι από τις τάσεις περάσαμε πλέον στις νέες γραμμές και από τις απειλές στην ανοιχτή διακινδύνευση.
Ανατροπή γεωπολιτικών ισορροπιών
Στο γεωπολιτικό – πολεμικό πεδίο, το 2025 έφερε ως κύριο νέο στοιχείο την αποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών από την υπεράσπιση όχι μόνο της Ουκρανίας, αλλά της «Δύσης», δηλαδή από τη μέσω θεσμών προσπάθεια διατήρησης της ειρήνης και της δημοκρατίας ανά τον κόσμο. Εσωτερική καταστολή και εξωτερική επιθετικότητα. Εμπορικός ανταγωνισμός με όρους σύγκρουσης και επιβολής. Αποχώρηση από διεθνείς οργανισμούς και αποδυνάμωση οργάνων, συμφωνιών και γενικώς του διεθνούς δικαίου. Θέαση της ευρωπαϊκής ασφάλειας, και της Ευρώπης γενικώς, όχι απλώς ως δευτερεύουσας προτεραιότητας αλλά ως «πολιτισμικού εχθρού». Προσπάθεια εξάπλωσης της στρατιωτικής ισχύος, του πολιτικού αυταρχισμού και της συναλλακτικής διαχείρισης ως παγκόσμιου περί των πραγμάτων μέτρου.
Οι – άκαμπτες στο εγγύς μέλλον – αυτές αλλαγές είχαν θύματα και κερδισμένους, στην πρώτη γραμμή των οποίων βρίσκεται η Κίνα, με τις Ηνωμένες Πολιτείες του Τραμπ να της παραδίδουν, σχεδόν προγραμματικά, την πρωτοκαθεδρία σε όλα τα επίπεδα: γεωπολιτικό, οικονομικό, ενεργειακό. Στους χαμένους και επί ξύλου κρεμάμενους ανήκουν η Ουκρανία, στην οποία επιχειρείται, έπειτα από τόση αντίσταση και αίμα, να επιβληθεί η συνθηκολόγηση.
Η Ευρώπη, που καλείται, άμεσα και άτακτα, να μετατραπεί σε στρατιωτική δύναμη και άρα να απολέσει την ταυτότητά της. Η παγκόσμια δημοκρατία, που φαντάζει πλέον ως αχρείαστο εμπόδιο στον αγώνα των πάντων κατά των πάντων για πλούτο και ισχύ. Και πάνω απ’ όλα, στον βραχύ χρόνο, η ειρήνη: δεν είναι τυχαίο ότι, μέσα στο 2025 και ιδίως στους τελευταίους μήνες, έκαναν ανοιχτά λόγο για κίνδυνο σύρραξης εντός Ευρώπης ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, η κυβέρνηση της Φινλανδίας – στης οποίας τα σύνορα η Ρωσία συγκεντρώνει στρατό – και της Πολωνίας – που χτίζει καταφύγια –, ο γάλλος πρόεδρος, ο γερμανός υπουργός Αμυνας και φυσικά ο ίδιος ο Πούτιν.
Τόσες «προειδοποιήσεις» μπορεί να λειτουργήσουν ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία, προκαλώντας και όχι αποκλείοντας την ανάφλεξη, ωστόσο είναι αντικειμενικό γεγονός ότι η Ευρώπη βρίσκεται ήδη σε ένα είδος «υβριδικού πολέμου» με τη Ρωσία, μέσω drones, κατασκοπείας, τεχνολογικών επιθέσεων, προπαγάνδας. Και αυτός ο πόλεμος δεν απέχει παρά ένα «ατύχημα» από τον «πραγματικό».
Η κλιματική κρίση
Στο μέτωπο της κλιματικής κρίσης, η χρονιά που τελειώνει όχι απλώς σφράγισε μια γενικευμένη αναδίπλωση, αλλά αποτέλεσε το ύψιστο σημείο αδράνειας μετά τη Σύνοδο του Παρισιού (2015) και τις «βολονταριστικές» αποφάσεις της. Απόσυρση και αντίστροφη προπαγάνδα των Ηνωμένων Πολιτειών – θυμηθείτε τη φράση περί «παγκόσμιας απάτης» (con job) που εκστόμισε ο Τραμπ στη Σύνοδο των Ηνωμένων Εθνών τον Σεπτέμβριο. «Ελάφρυνση» και αναβολή, συχνά υπό τον μανδύα της «απλοποίησης», ήδη συμφωνημένων εντός του «Πράσινου Πακέτου» μέτρων από την Ευρωπαϊκή Ενωση. Υποχώρηση στόχων και προοπτικών στη διάσκεψη για το κλίμα στο Μπελέμ της Βραζιλίας.
Μαζικές επανεπενδύσεις σε «βρώμικες» πηγές ενέργειας και αγνόηση επιστημονικών αποφάνσεων και δικαστικών αποφάσεων από πολλά κράτη. Ολα αυτά τα δυσάρεστα, ωστόσο, είναι αμφίβολο αν θα μπορέσουν να ανατρέψουν πλήρως μια αδήριτη οικονομική πραγματικότητα: με πρωτοστάτη την Κίνα, οι εναλλακτικές πηγές ενέργειας γίνονται όχι μόνο πιο προσιτές, αλλά και πιο φτηνές, άρα όχι απλώς περιβαλλοντικά αναγκαίες αλλά και πιο συμφέρουσες – σε βαθμό που και οι Τραμπ αυτού του κόσμου ίσως αναγκαστούν, κάποια στιγμή, να προσαρμοστούν.
Το νέο πρόσωπο του καπιταλισμού
Εκείνο στο οποίο οι Τραμπ αυτού του κόσμου έχουν όχι απλώς προσαρμοστεί, αλλά σε μεγάλο βαθμό προκαλέσει, είναι το νέο πρόσωπο του παγκόσμιου καπιταλισμού. Μειωμένη ανάπτυξη παντού, εμπορικοί φραγμοί και δασμοί, δυσκολίες και εμπόδια στην κίνηση εμπορευμάτων, αγαθών και προσώπων, μέσω περιοριστικών μεταναστευτικών πολιτικών σε εποχή αφόρητων μεταναστευτικών πιέσεων. Διαρκής αύξηση των οικονομικών, κοινωνικών, περιφερειακών και δημογραφικών ανισοτήτων: η Ευρώπη γερνάει, η Αμερική ισπανοποιείται, η Κίνα και η Ιαπωνία συρρικνώνονται, η Ινδία και η Νιγηρία καλπάζουν.
Πλήρης ανακατανομή δυνάμεων, απαιτήσεων και δεξιοτήτων στον εργασιακό χώρο, στενότητα φυσικών πόρων και μάχη – κυριολεκτικά – για τις σπάνιες γαίες και, αύριο, για το νερό. Οριστική επικράτηση της άυλης και χρηματιστικής (αρρύθμιστοι τομείς και εταιρείες, κρυπτονομίσματα, εξωχώριοι και αφορολόγητοι «παράδεισοι») επί της παραγωγικής οικονομίας. «Εξαγορά» ψηφοφόρων, άρα και πολιτικών αποφάσεων, μέσω των γιγάντων της τεχνολογίας. Οι μεταλλάξεις είναι κατακλυσμιαίες και έχουν έναν μόνο κοινό παρονομαστή: την αποκοπή της οικονομίας από τον άνθρωπο και τις επιλογές του.
Η τεχνητή νοημοσύνη
Την ίδια, με διαφορετικό τρόπο, αποκοπή ενισχύει και το τελευταίο, πιο σύνθετο και πιο αβέβαιο, πεδίο παγκόσμιων αλλαγών: η τεχνητή νοημοσύνη. Ηδη ορατές, σχεδόν ασύλληπτες ως πριν από λίγα χρόνια, πρόοδοι στους τομείς της υγείας, της ιατρικής, της πρόσβασης στη γνώση και την επιστήμη. Και ήδη απτή αποξένωση στη σχέση των ανθρώπων μεταξύ τους και με το περιβάλλον, των πολιτών με το κράτος, των γνώσεων με τη γνώση, της εμπειρίας με την κατανόηση και τη δημιουργία, της πληροφορίας με την πληροφόρηση, των απαιτήσεων από τη ζωή με την ικανοποίηση από τη ζωή.
Κι εδώ πάντως ο Ρουβίκωνας μοιάζει να έχει ξεπεραστεί: εχθροί και φίλοι, ειδικοί και διανοούμενοι, φανατικοί και λουδίτες, όλοι παραδέχονται ότι μέσα στο 2026, το πολύ το 2027, το άλμα στη λεγόμενη «δημιουργική», δηλαδή ίση με του ανθρώπου, αν όχι ανώτερη, πάντως αυτόνομη, νοημοσύνη (generative intelligence) θα έχει πραγματοποιηθεί. Και μετά θα πέσει, είναι μοιραίο, στα χέρια του Τραμπ, της «νέας οικονομίας», των ηγετών χωρών και εταιρειών που διψούν μόνο για κυριαρχία.