Μια κομβική στιγμή στις ελληνοτουρκικές σχέσεις
Συμπληρώνονται φέτος τριάντα χρόνια από την κρίση των Ιμίων (27-31 Ιανουαρίου 1996), τη χειρότερη κρίση στη σύγχρονη ιστορία των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Υπήρξαν και άλλες ακραίες κρίσεις (1976, 1987, 2020) αλλά καμιά δεν είχε την ένταση, έκταση και δυνητικώς την «ικανότητα» να οδηγήσει σε πολεμική αναμέτρηση τις δύο χώρες. Το γεγονός ότι δεν κορυφώθηκε σε πλήρη και ανοιχτή σύγκρουση οφείλεται εν πολλοίς στη σωφροσύνη του έλληνα πρωθυπουργού, αείμνηστου Κ. Σημίτη, που μόλις είχε αναλάβει την εξουσία (χωρίς καν να έχει λάβει ψήφο εμπιστοσύνης από τη Βουλή) αλλά και στον διαμεσολαβητικό ρόλο των Ηνωμένων Πολιτειών (πρόεδρος Μπιλ Κλίντον και υφυπουργός Εξωτερικών Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ κυρίως). Δυστυχώς η Ευρώπη, όπως διαπίστωσε ο υπουργός Εξωτερικών, αείμνηστος Θ. Πάγκαλος, το κρίσιμο εκείνο βράδυ (30/1) ήταν πλήρως απούσα. «Κοιμότανε» όπως είπε.
Η κρίση των Ιμίων αποτέλεσε κομβική στιγμή στις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Προκλήθηκε από άστοχες ενέργειες εξωθεσμικών στοιχείων της Ελλάδας και προκλητικών κινήσεων παραγόντων της Τουρκίας και από την απουσία θεσμικών διαύλων επικοινωνίας μεταξύ των δύο χωρών. Παρήγαγε αρνητικές συνέπειες αλλά προκάλεσε και θετικές πρωτοβουλίες που ακόμη μέχρι σήμερα ορίζουν το περιεχόμενο και τη δυναμική των ελληνοτουρκικών σχέσεων, αλλά και εμπνέουν την ελληνοτουρκική διαδικασία προσέγγισης και εξομάλυνσης των σχέσεων και του σχετικού διαλόγου. Γράφει ο Κ. Σημίτης σχετικά με τις συνέπειες:
«Η κρίση των Ιμίων κατέδειξε για πρώτη φορά στην ταραγμένη μεταπολιτευτική περίοδο, ότι οι τουρκικές διεκδικήσεις δεν περιορίζονται μόνο σε αμφισβητήσεις του νομικού καθεστώτος του θαλάσσιου και εναέριου χώρου του Αιγαίου, αλλά περιλαμβάνουν και εδαφικές αξιώσεις, έστω κι αν αυτές αφορούν ακατοίκητες βραχονησίδες. Η επίκληση των “γκρίζων ζωνών”, που ακολούθησε το επεισόδιο των Ιμίων, ήταν μια νέα τουρκική θέση, η οποία επιχειρούσε να εξουδετερώσει την ελληνική προσπάθεια για διεύρυνση της αιγιαλίτιδας ζώνης της. Αμφισβητούσε τη νομιμότητα της διεύρυνσης για όλες τις περιοχές που, κατά την τουρκική άποψη, δεν αποτελούσαν ελληνικό έδαφος στο Αιγαίο…»
Ως εκ τούτου…
«Το επεισόδιο των Ιμίων τον Ιανουάριο 1996 έδωσε αφορμή για σημαντική αλλαγή στον τρόπο χειρισμού των σχέσεών μας με την Τουρκία και στη διαμόρφωση μιας νέας αποτελεσματικής στρατηγικής».
Ειδικότερα, επωφελούμενη από την κρίση των Ιμίων, η Τουρκία με ρηματική της διακοίνωση (29ης Ιανουαρίου 1996) έθεσε επίσημα θέμα αμφισβήτησης της κυριαρχίας νήσων και νησίδων στο Αιγαίο κατά παράβαση των Συνθηκών Λωζάννης (1923) και Παρισίων (1947). «Η Ελλάδα προσπαθεί να επεκτείνει την κυριαρχία της σε νήσους εκτός από εκείνες που παραχωρήθηκαν σ’ αυτήν με τη Συνθήκη της Λωζάννης και τη Συνθήκη των Παρισίων», σημείωνε, ανοίγοντας έτσι ένα νέο και ιδιαίτερα τοξικό κεφάλαιο διεκδικήσεων. Αν και τις νήσους Ιμια (Καρντάκ) δεν τις θεωρεί «γκρίζες» αλλά ότι «ανήκουν στην Τουρκία» καθώς «απέχουν 3,8 ναυτικά μίλια από την τουρκική, ηπειρωτική χώρα…». Ωστόσο αμφισβητήσεις για την ελληνική κυριαρχία νησιών, νησίδων, βράχων στο Αιγαίο είχαν εκφρασθεί από την Τουρκία λεκτικά και στο παρελθόν, από τη δεκαετία 1970.
Με την κρίση των Ιμίων επισημοποιήθηκαν και έκτοτε έχουν διευρυνθεί αξιοποιώντας κυρίως αναφορές της Συνθήκης των Παρισίων (για «παρακείμενες νήσους» κ.λπ.). Οι «γκρίζες ζώνες» αποτελούν σήμερα από τις πλέον ακραίες θέσεις/διεκδικήσεις της τουρκικής πολιτικής απέναντι στην Ελλάδα, που έχουν περιβληθεί πρόσφατα και με την κατασκευή της Γαλάζιας Πατρίδας.
Από την άλλη μεριά, το «γκριζάρισμα» και γενικότερα η τραυματική εμπειρία της κρίσης των Ιμίων (με τη θυσία μάλιστα στελεχών του Πολεμικού Ναυτικού) οδήγησαν την κυβέρνηση Κ. Σημίτη (με την ομάδα συνεργατών της – Ν. Θέμελης κ.ά.) σε βαθύ στρατηγικό αναστοχασμό για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, διαδικασία που κατέληξε σε ιστορική «αλλαγή υποδείγματος» (paradigm shift) στην προσέγγιση της Τουρκίας. Αξιοποιώντας την επιδίωξη της Τουρκίας για ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ενωση (ιδιαίτερα κάτω από τη νέα ηγεσία του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν), ο «αναστοχασμός Σημίτη» κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η ένταξη της Τουρκίας στην ΕΕ υπό προϋποθέσεις (αιρεσιμότητες) θα εξυπηρετούσε τα πάγια ελληνικά συμφέροντα και θα απέτρεπε κρίσεις τύπου Ιμίων.
Η νέα αυτή προσέγγιση αποτυπώθηκε στα Συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Ελσίνκι (Δεκέμβριος 1999). Τα Συμπεράσματα με τις ρυθμίσεις τους επέτρεψαν την ένταξη της Κύπρου στην Ενωση χωρίς την προηγούμενη επίλυση του πολιτικού προβλήματος και τη δρομολόγηση της διαδικασίας για την επίλυση των ελληνοτουρκικών συνοριακών διαφορών με βάση το διεθνές δίκαιο (διερευνητικές συνομιλίες κ.λπ.).
Η εγκατάλειψη του «Ελσίνκι» από ελληνικής πλευράς (Μάρτιος 2004) αλλά και η απομάκρυνση της Τουρκίας από την Ευρώπη δεν επέτρεψαν την ολοκλήρωση της νέας αυτής στρατηγικής με την επίλυση των προβλημάτων. Χρειάστηκε να περάσουν είκοσι χρόνια (2023) για να επαναληφθεί η προσπάθεια στη «λογική εποχής Σημίτη» (Δήλωση Αθηνών) αν και χωρίς τον ιδιαίτερο ρόλο της Ευρώπης στη διαδικασία και χωρίς θεαματικά αποτελέσματα μέχρις στιγμής (πέραν των ήρεμων νερών).
Στην κρίση των Ιμίων αποφασιστικό ρόλο έπαιξαν, όπως προαναφέραμε, οι ΗΠΑ για την αποτροπή της κλιμάκωσής της σε ανεξέλεγκτη πολεμική σύγκρουση. Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν οι ΗΠΑ σήμερα υπό τον πρόεδρο Ντ. Τραμπ θα ήσαν πρόθυμες να διαδραματίσουν ανάλογο συμμετρικό ρόλο σε περίπτωση ακραίας ελληνοτουρκικής κρίσης. Αβέβαιον. Και η αβεβαιότητα αυτή εισηγείται από μόνη της ορισμένες κατευθύνσεις προσανατολισμού πολιτικής.
Συμπερασματικά, τριάντα χρόνια μετά τα Ιμια και παρά την αλλαγή προσέγγισης/υποδείγματος, οι δύο χώρες δεν κατάφεραν τελικά να λύσουν κάποιο πρόβλημα. Παραμένουν εγκλωβισμένες ανάμεσα στο εθνικά δίκαιο και διαπραγματευτικά εφικτό. Και στο μεταξύ η ατζέντα της αντιπαράθεσης με νέα προβλήματα διευρύνεται σημαντικά. Η Τουρκία θέτει σταθερά νέα θέματα ως έωλες διεκδικήσεις. Ο χρόνος επομένως δεν ευνοεί την Ελλάδα ούτε οι ευρύτερες γεωπολιτικές ανακατατάξεις. Το συμπέρασμα προφανές…
Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του ΥΠΕΞ και μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής του ΕΛΙΑΜΕΠ. Από τις εκδόσεις Ι. Σιδέρης κυκλοφόρησε το νέο βιβλίο του με τίτλο «Πέρα από τα Στερεότυπα. Νέα Προοδευτική Εξωτερική και Ευρωπαϊκή Πολιτική».