Έξι χρόνια μετά την COVID-19: είναι ο κόσμος έτοιμος για την επόμενη πανδημία;
Έξι χρόνια μετά τη στιγμή που η διεθνής κοινότητα βρέθηκε αντιμέτωπη με έναν άγνωστο ιό και ο κόσμος πάγωσε, το ερώτημα επιστρέφει με επιμονή: είμαστε πραγματικά πιο έτοιμοι για την επόμενη πανδημία; Από τη Γενεύη, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επιχειρεί μια νηφάλια αλλά αυστηρή αποτίμηση. Η απάντηση, σύμφωνα με τον Οργανισμό, είναι ταυτόχρονα «ναι» και «όχι».
Ναι, επειδή μετά την COVID-19 έγιναν ουσιαστικά βήματα που άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο ο κόσμος προετοιμάζεται, ανιχνεύει και αντιμετωπίζει υγειονομικές απειλές. Όχι, επειδή αυτή η πρόοδος παραμένει άνιση, εύθραυστη και απειλείται από πολιτικές επιλογές που υποτιμούν τον κίνδυνο.
«Η πανδημία μας δίδαξε ότι οι παγκόσμιες απειλές απαιτούν παγκόσμιες απαντήσεις. Η αλληλεγγύη είναι η καλύτερη ανοσία», τόνισε ο γενικός διευθυντής του ΠΟΥ, Tedros Adhanom Ghebreyesus, ανοίγοντας τις εργασίες της 158ης Εκτελεστικής Επιτροπής του Οργανισμού. Η φράση αυτή συνοψίζει το δίλημμα της εποχής: γνώση και εργαλεία υπάρχουν· το ερώτημα είναι αν θα χρησιμοποιηθούν.
Από το 2020 μέχρι σήμερα, το παγκόσμιο σύστημα υγείας έχει καταγράψει αξιοσημείωτες αλλαγές. Το σημαντικότερο ορόσημο ήταν η υιοθέτηση, τον Μάιο του 2025, της Συμφωνίας του ΠΟΥ για τις Πανδημίες, ενός ιστορικού πλαισίου που επιχειρεί για πρώτη φορά να συνδυάσει την υγειονομική ασφάλεια με την υγειονομική δικαιοσύνη. Η συμφωνία αυτή, προϊόν σκληρών διαπραγματεύσεων, έδειξε ότι ο πολυμερής συντονισμός δεν είναι νεκρός. Απομένει, ωστόσο, η ολοκλήρωση του συστήματος πρόσβασης σε παθογόνους παράγοντες και δίκαιης κατανομής οφελών, ώστε το κείμενο να τεθεί πλήρως σε ισχύ ως διεθνές δίκαιο.
Παράλληλα, ενισχύθηκαν οι Διεθνείς Υγειονομικοί Κανονισμοί, με τροποποιήσεις που τέθηκαν σε εφαρμογή το 2025, ενδυναμώνοντας τις εθνικές δυνατότητες πρόληψης και αντίδρασης. Δημιουργήθηκαν νέα χρηματοδοτικά εργαλεία, όπως το Pandemic Fund, το οποίο έχει ήδη διαθέσει πάνω από 1,2 δισεκατομμύρια δολάρια, κινητοποιώντας πολλαπλάσιους πόρους για εργαστήρια, επιδημιολογική επιτήρηση, εκπαίδευση προσωπικού και διατομεακό συντονισμό σε δεκάδες χώρες.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην τεχνολογία. Ο ΠΟΥ αξιοποίησε την τεχνητή νοημοσύνη για την έγκαιρη ανίχνευση απειλών, ενώ οι δυνατότητες γονιδιωματικής επιτήρησης εκτοξεύθηκαν. Περισσότερες από 110 χώρες έχουν πλέον τη δυνατότητα να παρακολουθούν την εξέλιξη ιών με επιδημικό ή πανδημικό δυναμικό, κάτι που στην αρχή της COVID-19 ήταν προνόμιο ελαχίστων.
Σημαντική είναι και η πρόοδος στον τομέα της παραγωγής. Η πανδημία αποκάλυψε με οδυνηρό τρόπο τις ανισότητες στην πρόσβαση σε εμβόλια και θεραπείες. Έκτοτε, επενδύσεις σε τεχνολογικά κέντρα, όπως οι κόμβοι mRNA στην Αφρική και την Ασία, επιχειρούν να δημιουργήσουν τοπικές δυνατότητες παραγωγής, μειώνοντας την εξάρτηση από λίγες χώρες και εταιρείες.
Όλα αυτά συνθέτουν μια εικόνα πραγματικής προόδου. Και όμως, ο ΠΟΥ προειδοποιεί ότι τα θεμέλια παραμένουν ασταθή. Τα τελευταία χρόνια, σε πολλές χώρες, η χρηματοδότηση μετατοπίζεται από την υγεία προς την άμυνα και την εθνική ασφάλεια. Πρόκειται, όπως τονίζεται, για μια κοντόφθαλμη επιλογή. Οι πανδημίες δεν είναι μόνο υγειονομικές κρίσεις. Είναι απειλές εθνικής ασφάλειας, με τεράστιο ανθρώπινο, κοινωνικό και οικονομικό κόστος.
Η εμπειρία πρόσφατων επιδημιών, όπως του Έμπολα και του Μάρμπουργκ στην Αφρική, δείχνει τι μπορεί να επιτευχθεί όταν υπάρχει ετοιμότητα. Ασθένειες που πριν από μια δεκαετία προκαλούσαν χάος, σήμερα περιορίζονται ταχύτερα, με χαμηλότερη θνησιμότητα και ισχυρό εθνικό συντονισμό, με τη στήριξη του ΠΟΥ. Είναι η απόδειξη ότι η επένδυση στην προετοιμασία αποδίδει.
Αλλά τίποτα από αυτά δεν είναι μόνιμο. Ο ΠΟΥ απευθύνει σαφή έκκληση προς κυβερνήσεις και εταίρους: μην χαλαρώνετε. Η ετοιμότητα δεν είναι έργο μιας στιγμής, αλλά διαρκής διαδικασία. Οι παθογόνοι οργανισμοί δεν γνωρίζουν σύνορα και καμία χώρα, όσο ισχυρή κι αν είναι, δεν μπορεί να αντιμετωπίσει μόνη της μια πανδημία.
Η ιστορία της COVID-19 παραμένει χαραγμένη στη συλλογική μνήμη. Το ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξει νέα πανδημία, αλλά πότε. Και η απάντηση σε αυτό το ερώτημα καθιστά ένα πράγμα απολύτως σαφές: η ώρα για προετοιμασία είναι τώρα. Όχι όταν η επόμενη κρίση θα έχει ήδη χτυπήσει την πόρτα.