Ποιοι θα πρέπει να είναι οι στόχοι της επικείμενης συνάντησης

Το τελευταίο Ανώτατο Συμβούλιο Συνεργασίας (ΑΣΣ) Ελλάδας – Τουρκίας πραγματοποιήθηκε στις 7 Δεκεμβρίου 2023 στην Αθήνα σε συνάντηση η οποία υιοθέτησε επίσης τη Δήλωση των Αθηνών ως μια νέα αφετηρία στις ελληνοτουρκικές σχέσεις («ήρεμα νερά»). Από τότε και μέχρι σήμερα έγιναν «τέρατα και σημεία» σε όλα τα επίπεδα. Πρώτα απ’ όλα ήρθε ο κόσμος τα πάνω κάτω μετά την άνοδο του Ντόναλντ Τραμπ στην εξουσία. Δύση και ατλαντική σχέση (ΝΑΤΟ, κ.λπ.) κλονίσθηκαν συθέμελα και έχασαν τη λειτουργική τους αξία.

Ο χώρος της Μέσης Ανατολής άλλαξε επίσης πρόσωπο με τον ανηλεή πόλεμο στη Γάζα, τις επιθέσεις Ισραήλ και ΗΠΑ σε Ιράν, Λίβανο, Κατάρ. Ενώ ο πόλεμος στην Ουκρανία συνέχισε να προκαλεί νεκρούς και ερείπια. Μέσα από τον γενικό αυτό ορυμαγδό η χώρα που βγήκε αναμφίβολα ενισχυμένη είναι η Τουρκία.

Δεν κατέκτησε μόνο έναν ρόλο περιφερειακής δύναμης από Λιβύη μέχρι Σομαλία, αλλά με τη βοήθεια και του προέδρου Τραμπ (και του αυτοκρατορικού παρελθόντος της) διεκδικεί παγκόσμια παρουσία ως μεσαία δύναμη (middle power) που έχει το προνόμιο και την αυτονομία να συνομιλεί με Δύση και Ανατολή. Να συμπεριφέρεται ως νέα μεγάλη (ανασφαλής) δύναμη, που θέλει την αναγνώριση αλλά και μια στρατηγική θέση στην ΕΕ.

Ωστόσο οι προσδοκίες που δημιούργησε η Διακήρυξη των Αθηνών δεν μπήκαν καν στη διαδικασία υλοποίησης. Τα ήρεμα νερά βεβαίως διατηρήθηκαν και οι δίαυλοι επικοινωνίας λειτούργησαν προκειμένου να εκτονώσουν δυνητικά επικίνδυνες εντάσεις. Αλλά όχι μόνο δεν επιλύθηκε κανένα από τα κεντρικά προβλήματα της εληνοτουρκικής αντιπαράθεσης αλλά αντιθέτως προστέθηκε νέα εύφλεκτη ύλη ενεργειών, συμπεριφοράς, πρωτοβουλιών εκατέρωθεν. Αν και ο υπουργός Εξωτερικών Χ. Φιντάν δηλώνει ότι μπορεί μόνιμα να λυθεί το πρόβλημα του Αιγαίου εδώ και τώρα. Από την άλλη μεριά, πρωτοβουλίες της Ελλάδας όπως Θαλάσσιος Χωροταξικός Σχεδιασμός (ΘΧΣ), θαλάσσια πάρκα, πόντιση καλωδίων και δηλώσεις για χωρικά ύδατα προκαλούν τις ενστάσεις της Τουρκίας.

Με βάση λοιπόν τα νέα δεδομένα, ποιοι θα πρέπει να είναι οι στόχοι της επικείμενης συνάντησης Μητσοτάκη – Ερντογάν;

Πρώτον, να επαναβεβαιώσει τη δυναμική της Διακήρυξης των Αθηνών για την επίλυση (διμερώς) των προβλημάτων. Τα ήρεμα νερά, όσο χρήσιμα κι αν είναι, δεν αποτελούν αυτοσκοπό. Αποτελούν την προϋπόθεση για «τη μόνιμη διευθέτηση» της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεση. Διαφορετικά μπορεί να καταλήξουν σε τρικυμία πολλών μποφόρ. Μητσοτάκης και Ερντογάν, ως έμπειροι ενήλικοι, πρέπει να διαψεύσουν την ψευτοθεωρία περί του δήθεν ανέφικτου της λύσης των προβλημάτων μέσω διαπραγμάτευσης/διεθνούς Δικαιοσύνης που τείνει να επικρατήσει. Η «μη λύση ως λύση» των ήρεμων νερών είναι εξόχως εύθραυστη.

Δεύτερον, να αναγνωρίσει ότι σε ένα καθεστώς μεταβλητής γεωμετρίας με την οποία αναπτύσσεται η Ευρωπαϊκή Ενωση μετά τη γεωπολιτική καταιγίδα, η συμμετοχή/πειθαρχία της Τουρκίας στις ευρωπαϊκές διαδικασίες είναι επιθυμητή και αναγκαία από την άμυνα (SAFE, κ.λπ.) μέχρι την αναβαθμισμένη τελωνειακή ένωση (με προϋποθέσεις πάντοτε). Η Τουρκία ως μεγάλη δύναμη εκτός Ευρώπης είναι πολύ επικίνδυνο πράγμα.

Αυτοί οι δύο στόχοι μπορούν να δώσουν μια νέα ορθολογική ώθηση για οριστική διευθέτηση της αντιπαράθεσης με προοπτική το 2030 (εκατό ακριβώς χρόνια μετά το σύμφωνο Ελ. Βενιζέλου που έκλεισε τότε το τραύμα με τη Τουρκία).

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του ΥΠΕΞ και μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής του ΕΛΙΑΜΕΠ. Από τις εκδόσεις Ι. Σιδέρης κυκλοφόρησε το νέο του βιβλίο με τίτλο «Πέρα από τα στερεότυπα. Νέα προοδευτική εξωτερική και ευρωπαϊκή πολιτική»