Νικολό Αμανίτι: «Αν δεν υπάρχει ειρωνεία, δυσκολεύομαι να γράψω»

Η Μαρία Κριστίνα Πάλμα ζει τουλάχιστον δύο ζωές. Την καθημερινότητά της ως σύζυγος του ιταλού πρωθυπουργού Ντομένικο Μασκάνι, αλλά και τη διαδρομή στην οποία ενίοτε λοξοδρομεί για να αντιμετωπίσει αναμνήσεις από τη νεανική ηλικία. Ηδη από την αρχή του νεότερου μυθιστορήματος του Νικολό Αμανίτι «Αθέατος βίος», που κυκλοφορεί από την Utopia (στην πάντοτε έγκυρη μετάφραση της άρτι βραβευθείσας Δήμητρας Δότση), η λοξή ματιά και η κωμική ανατροπή προϊδεάζουν για το ύφος.

«Ενώ ο προπονητής της αναπολεί κάτι κολασμένες μελιτζάνες παρμεζάνα που έφαγαν και ταυτόχρονα αφαιρεί έναν δίσκο από την μπάρα, το βάρος στην άλλη άκρη της ράβδου – πέντε κιλά καθαρού μαντεμιού – γλιστρά και καταλήγει στο δεξί πόδι της γυναίκας, στο μεγάλο της δάχτυλο, αναγκάζοντάς τη να αφήσει μια κραυγή τόσο δυνατή, που τα δύο παπαγαλάκια lovebirds στο επισμαλτωμένο κλουβί πάνω από τις φτέρες βουβαίνονται. Η βεράντα, με τις αλοκάσιες στις γαλάζιες γλάστρες, την κεντιά και τις παραφυάδες του πόθου που κρέμονται από τις βιβλιοθήκες, πάλλεται γύρω της σαν ειδικό εφέ μιας ταινίας της κακιάς ώρας».

Μια άλλη ανατροπή, ωστόσο, είναι που μετατοπίζει την καθημερινότητα των ηρώων ρίχνοντάς τους από τη μία αριστοτελική περιπέτεια στην άλλη. Ολα ξεκινούν όταν η Μαρία Κριστίνα λαμβάνει στο κινητό της ένα βίντεο από την παλιά καλή μποέμικη ζωή της με τον φίλο της Νικόλα Σάρτι, ο οποίος επανεμφανίζεται έτσι κι αλλιώς στη ζωή της. Είναι η στιγμή που όλα πρέπει να επαναξιολογηθούν: η σχέση με τον σύζυγό της, οι προσωπικές επιθυμίες και η δημόσια εικόνα, η διάχυσή της στα social media (να κόψει τα μαλλιά της θυμίζοντας τη Ρόζαμουντ Πάικ στο «Κορίτσι που εξαφανίζεται» ή όχι;). Διόλου τυχαία η κατάληξη και η κορύφωση θα δοθούν μέσα σε ένα τηλεοπτικό στούντιο. Εκεί όπου η Μαρία Κριστίνα θα δώσει μια απάντηση ζωής και θανάτου σε πανεθνική σύνδεση.

Μιλήσαμε με τον Ν. Αμανίτι (και ευχαριστούμε τη Δήμητρα Δότση για τη μετάφραση των απαντήσεων), ο οποίος μάλιστα θα βρίσκεται στην Αθήνα μεθαύριο (15/2, στις 18.30), στο 1ο Φεστιβάλ Ιταλικής Λογοτεχνίας, το οποίο διοργανώνει το Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Αθηνών σε συνεργασία με το Ελληνικό Ιδρυμα Βιβλίου και Πολιτισμού (ΕΛΙΒΙΠ), το Τμήμα Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, την ένωση Giri di Parole, υπό την αιγίδα της Ενωσης Ιταλών Εκδοτών – ΑΙΕ και του ιταλικού Κέντρου για το βιβλίο και την ανάγνωση – CEPELL.

Ο «Αθέατος βίος» διερευνά τη σύγκρουση ανάμεσα στη δημόσια περσόνα της Μαρία Κριστίνα και την προσωπική της ταυτότητα. Με ποιον τρόπο συνδέεται αυτή η αντίθεση με τον σύγχρονο προβληματισμό γύρω από την εικόνα, την εξουσία και την αυθεντικότητα;

Η πρωταγωνίστρια, η Μαρία Κριστίνα, έχει εδραιωθεί σε αυτή τη θέση που περιμένει από εκείνη ο σύζυγός της. Με τον καιρό, πείστηκε πως είναι ένα μπιχλιμπίδι του άντρα της και νιώθει καλά σε έναν ρόλο που επέβαλε η ίδια στον εαυτό της εξ απαλών ονύχων. Αυτή η στάση της κλονίζεται όταν έρχεται αντιμέτωπη με κάτι το τόσο προσωπικό που κινδυνεύει να διαρρήξει την τελειότητα της δημόσιας εικόνας της και να προκαλέσει ζημιά και στον σύζυγό της και, δεδομένου του θεσμικού του βάρους, στη χώρα. Η αντίθεση ανάμεσα στη δημόσια περσόνα και την προσωπική ταυτότητά της εκφράζεται μέσα από την προσωπική της κρίση, δεν συμβολίζει κάτι άλλο. Για μένα, ως συγγραφέα, η Μαρία Κριστίνα είναι ένας χαρακτήρας πλασμένος από σάρκα και συναισθήματα κι αυτό που έγραψα είναι ένα μυθιστόρημα.

Ενα στοιχείο που δίνει τον τόνο στο μυθιστόρημα εμφανίζεται πολύ νωρίς, καθώς η περιγραφή της γυμναστικής της πρωταγωνίστριας διακόπτεται από ένα ατύχημα: η κωμική ανατροπή και το χιούμορ. Είναι η άλλη πλευρά της πραγματικότητας την οποία προσπαθούμε να αναλύσουμε με λογική και σοβαρότητα;

Το κωμικό στοιχείο και η ειρωνεία αποτελούσαν ανέκαθεν μέρος της γραφής μου. Είναι για μένα μια θεμελιώδης μήτρα. Αν δεν υπάρχει ειρωνεία, δυσκολεύομαι περισσότερο να γράψω. Είναι ένα απαραίτητο συστατικό και της ζωής μου και του έργου μου.

Οι σχέσεις εξουσίας, ιδιαίτερα ανάμεσα στη Μαρία Κριστίνα και τους ανδρικούς χαρακτήρες, έχουν ξεχωριστό ενδιαφέρον. Πώς αποφασίσατε ότι πρέπει να αποδώσετε τη γυναικεία αυτονομία, την ευαλωτότητα και τη χειραγώγηση;

Αυτή η ιστορία, όπως σε πολλά μυθιστορήματα, καλύπτει ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα: ξεκινά από μια γυναίκα δέσμια της εικόνας της και αυτού που αντιπροσωπεύει για τους άντρες, και καταλήγει στη στιγμή που η ίδια ανακαλύπτει και υλοποιεί τη βούλησή της περί αυτοπραγμάτωσης, πράγμα που αναδεικνύει τη θηλυκότητα και την αυτονομία της και αποκαλύπτει την ευφυΐα της.

Με ποιους τρόπους ο «Αθέατος βίος» συνεχίζει ή διαφοροποιείται από τις βασικές θεματικές παλαιότερων βιβλίων σας, όπως η παιδική ηλικία, το κοινωνικό περιθώριο, το γκροτέσκο ως κομμάτι της πραγματικότητας; Το θεωρείτε ωρίμαση ή επιστροφή σε παλιές εμμονές;

Το θεωρώ σημάδι ωριμότητας, αλλά και κάτι καινούργιο. Μετά το προηγούμενο μυθιστόρημά μου, το «Αννα», που έχει ως πρωταγωνίστρια ένα δωδεκάχρονο κορίτσι, ένιωθα έτοιμος για ένα μεγαλύτερο στοίχημα: να αφηγηθώ την ιστορία μιας ενήλικης γυναίκας, να μπω στη θέση της ωραιότερης γυναίκας στον κόσμο με τρόπο ρεαλιστικό και χωρίς να τη μετατρέψω σε έναν γκροτέσκο χαρακτήρα.

Σε αρκετά σημεία η φωνή του αφηγητή παρεμβαίνει για να δώσει ή να αλλάξει ρυθμό. Απευθύνεται στον αναγνώστη και τον προϊδεάζει για την εξέλιξη. Θέλατε με αυτή την «ειρωνεία» να κάνετε και ένα σχόλιο για την πιθανή αναξιοπιστία της αφήγησης;

Επεδίωκα μια πιο οικεία σχέση με τον αναγνώστη και ταυτόχρονα να θυμίζει η αφήγηση κάτι από τα κλασικά μυθιστορήματα. Προσπάθησα να παίξω με τον αναγνώστη, τοποθετώντας τον εαυτό μου στο ίδιο επίπεδο με εκείνον. Θα μπορούσαμε να τη χαρακτηρίσουμε ως μια διηγηματική αφήγηση, με δύο διαφοροποιημένα επίπεδα.

Πώς αντανακλά το μυθιστόρημα τη σύγχρονη ιταλική – ή γενικότερα δυτική – κοινωνία, ιδίως σε ζητήματα πολιτικής εξουσίας, μέσων ενημέρωσης και φύλου; Πρόκειται για ένα προσωπικό / οικογενειακό δράμα, αλλά θέλατε εξαρχής να του δώσετε και στοιχεία κοινωνικής κριτικής;

Η κοινωνική κριτική, αν υπάρχει, εκφράζεται με τρόπο έμμεσο. Σκοπός μου όταν γράφω είναι να δημιουργώ αξιόπιστους χαρακτήρες με ενδιαφέρουσες ιστορίες.

Τι σημαίνει ο τίτλος του βιβλίου όσον αφορά την έννοια της οικειότητας σε μια εποχή διαρκούς έκθεσης και επιτέλεσης ρόλων;

Η οικειότητα είναι εκείνο το κομμάτι που ανήκει μόνο σε εσένα, που δεν εμπιστεύεσαι ούτε καν στον καλύτερό σου φίλο· έχει να κάνει με τη μνήμη σου και τις επιθυμίες σου. Η έκθεση της προσωπικής ζωής μπορεί να αποβεί καταστροφική για μια γυναίκα και να προκαλέσει πόνο και ανεπανόρθωτες τραγωδίες.

Είναι τόσο έντονη η διασύνδεση της σύγχρονης ιταλικής πολιτικής με τα social media, την επικοινωνία και το μάρκετινγκ; Αν ναι, πιστεύετε ότι η Τζόρτζια Μελόνι θεωρείται «επιτυχημένο» προϊόν ως ένα σημείο;

Δεν πιστεύω ότι η Τζόρτζια Μελόνι είναι ένα «επιτυχημένο» προϊόν, νομίζω ότι αντιπροσωπεύει ένα κομμάτι των Ιταλών. Ολοι οι ιταλοί πολιτικοί χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να υπάρχουν και να εκφράζονται· είναι μια αναγκαία συνθήκη.