Για ένα καλύτερο άρθρο 24

Οι προτάσεις αναθεώρησης του Συντάγματος περιλαμβάνουν αλλαγές στο άρθρο 24 περί «προστασίας του περιβάλλοντος». Το πρωτοποριακό αυτό άρθρο θεσπίσθηκε το 1975, ωστόσο στη συνέχεια δεν απέφερε πολλά, αφού δεν ακολούθησαν ούτε αποδοτική περιβαλλοντική πολιτική ούτε ισχυρός φορέας εφαρμογής. Πλην του περιβάλλοντος, αναφέρεται και σε χωροταξία, πολεοδομία και κτηματολόγιο, αλλά ούτε σε αυτά υπήρξε μεγάλη πρόοδος.

Η διατύπωσή του «η προστασία του περιβάλλοντος αποτελεί δικαίωμα του καθενός» έδωσε στην κοινωνία των πολιτών δυνατότητα παρέμβασης μέσω δικαστικής εξουσίας. Υπήρξαν επιτυχείς παρεμβάσεις αλλά και λανθασμένη, μερικές φορές, παρεμπόδιση αναπτυξιακών δραστηριοτήτων. Οι σημαντικές περιβαλλοντικές βελτιώσεις, που επιτεύχθηκαν τα τελευταία 50 χρόνια, οφείλονται μάλλον στην ευρωπαϊκή νομοθεσία και στην πρόοδο της τεχνολογίας, π.χ. απαλλαγή από το νέφος της Αθήνας χάρη στους καταλυτικούς μετατροπείς των αυτοκινήτων ή μείωση της θαλάσσιας ρύπανσης χάρη στους βιολογικούς καθαρισμούς.

Το άρθρο 24 εμμένει πολύ στα δάση, περιλαμβάνει μάλιστα και ορισμό του δάσους, κάτι παράδοξο για συνταγματικό κείμενο. Ωστόσο, η κατάσταση των δασικών οικοσυστημάτων έκτοτε επιδεινώθηκε.

Στην Ελλάδα, τα υψηλά δάση καλύπτουν χοντρικά το 25% της χερσαίας επιφάνειας, με δένδρα όπως κωνοφόρα, βελανιδιές, υδροχαρή κ.ά. Ισοδύναμη επιφάνεια καλύπτουν οι θαμνώδεις δασικές εκτάσεις, με πουρνάρια, σχίνα κ.ά., ενώ οι δασικές εκτάσεις με χαμηλή βλάστηση, όπως θυμάρια, ασφόδελοι κ.ά. καλύπτουν ένα πρόσθετο 10%.

Πολλές δασικές εκτάσεις επιτελούν σημαντικό ρόλο, αφού προστατεύουν το έδαφος από διάβρωση και κατολισθήσεις, είναι βιότοποι για την άγρια πανίδα ή διαμορφώνουν αξιόλογα φυσικά τοπία. Σε διάφορες όμως περιπτώσεις θα μπορούσαν, χωρίς σημαντική περιβαλλοντική ζημιά, να αναπτυχθούν σωστά μελετημένες ανθρώπινες δραστηριότητες σε δασική έκταση. Αρκετές δασικές εκτάσεις είναι ιδανικοί χώροι για αγροτικές, βιομηχανικές και τουριστικές παραγωγικές δραστηριότητες ή για οικιστικές χρήσεις.

Η ανελαστική απαγόρευση είναι υπερβολική. Θα έπρεπε, εάν πραγματικά χρειάζεται, να μπορεί να γίνει αλλαγή χρήσης τους, με αυστηρή επιστημονική διαδικασία και ευθύνη ενός σοβαρού φορέα, κάτι ανάλογο με το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο. Σε μια ώριμη κοινωνία, το όργανο αυτό θα είναι αδιάβλητο και αντικειμενικό. Αλλιώς, οι ανελαστικές απαγορεύσεις οδηγούν αναπόφευκτα σε παραβιάσεις ή σε υπερβολές, όπως συνέβη συχνά τις τελευταίες δεκαετίες.

Ενα πραγματικά χρήσιμο και ρεαλιστικό άρθρο 24 θα έπρεπε να κινείται σε θετικές τολμηρές κατευθύνσεις, να εστιάζει στις πραγματικές δυνατότητες βελτίωσης της ποιότητας του περιβάλλοντος, να αναφέρεται σε δάση, υγροτόπους, θάλασσες, ποτάμια, λίμνες, βιοποικιλότητα, βιοτόπους και γεωλογικούς σχηματισμούς.

Θα έπρεπε επίσης να μεριμνά για το τοπίο, φυσικό αλλά και πολιτιστικό, συμπεριλαμβάνοντας παραδοσιακές ανθρώπινες δραστηριότητες, διαδικασίες παραγωγής, κατασκευές και κουλτούρες, που μαζί με τα φυσικά χαρακτηριστικά συνδιαμορφώνουν την φυσιογνωμία ενός τόπου. Θα έπρεπε να ορίζει κατευθύνσεις προστασίας και να τις εναρμονίζει με ανανεωμένες ανθρώπινες δραστηριότητες και την ανάπτυξη,  να μην αγνοεί δε την πρόοδο της τεχνολογίας.

Ιδιαίτερα να ευνοεί νέες τεχνολογίες παραγωγής, που για μεγάλα περιβαλλοντικά προβλήματα, όπως η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή, συνιστούν τη μόνη δυνατότητα αντιμετώπισης. Πάντως, ο στατικός αρνητισμός και φανατισμός που οδηγούν σε δογματική απαγόρευση αλλαγής χρήσεων για το 60% της επιφάνειας της χώρας, όπως συμβαίνει με το σημερινό άρθρο 24, δεν ανταποκρίνονται σε πραγματικές ανάγκες προστασίας του περιβάλλοντος.

Ο Κίμων Χατζημπίρος είναι καθηγητής στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο