ΕΕ: Σε τροχιά παρέμβασης στην αγορά ηλεκτρισμού – Αναζωπυρώνεται η συζήτηση για το οριακό μοντέλο

Η Ευρωπαϊκή Ένωση επαναφέρει στο προσκήνιο τη δομική μεταρρύθμιση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς η συνεχιζόμενη πίεση στις τιμές και το αυξανόμενο χάσμα ανταγωνιστικότητας έναντι των ΗΠΑ και της Κίνας ωθούν τις Βρυξέλλες σε νέα πολιτική πρωτοβουλία. Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, συγκάλεσε για τις 6 Μαρτίου ειδική σύνοδο με αντικείμενο τις κατευθυντήριες γραμμές για παρεμβάσεις που θα στοχεύουν στη μείωση του ενεργειακού κόστους.

Η πρωτοβουλία αυτή έρχεται σε μια περίοδο όπου η Ευρώπη αντιμετωπίζει ένα παράδοξο: υψηλές χονδρεμπορικές τιμές σε περιόδους αιχμής, λόγω της σύνδεσης της τιμής ηλεκτρισμού με το φυσικό αέριο στο οριακό (marginalist) μοντέλο, και ταυτόχρονα αυξανόμενες ώρες με μηδενικές ή αρνητικές τιμές εξαιτίας της υπερπαραγωγής από ανανεώσιμες πηγές. Το φαινόμενο αυτό πιέζει τα έσοδα των παραγωγών ΑΠΕ και υπονομεύει την επενδυτική σταθερότητα.

Αποσύνδεση αερίου – ηλεκτρισμού και νέα εργαλεία

Η επανεξέταση του οριακού μοντέλου, που μέχρι πρόσφατα θεωρείτο «κλειστό κεφάλαιο» μετά την τελευταία μεταρρύθμιση, επιστρέφει δυναμικά. Στο επίκεντρο βρίσκεται η αποσύνδεση της τιμής του φυσικού αερίου από την τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας, ώστε να περιοριστεί η μετακύλιση της μεταβλητότητας στους τελικούς λογαριασμούς.

Παράλληλα, η Επιτροπή επεξεργάζεται πακέτο μέτρων που καλύπτει τρεις βασικούς άξονες: το κόστος προμήθειας, τα δίκτυα και τα ρυθμιζόμενα τέλη, καθώς και τη φορολογία. Ενθαρρύνει τα κράτη-μέλη να επανεξετάσουν ΦΠΑ και ενεργειακούς φόρους, να επανασχεδιάσουν τα τιμολόγια ώστε να επιβραβεύουν την ευελιξία και την αποδοτική κατανάλωση, αλλά και να ενισχύσουν τους μηχανισμούς προστασίας από την ενεργειακή φτώχεια.

Κρίσιμο εργαλείο θεωρούνται τα μακροχρόνια συμβόλαια – διμερείς συμβάσεις αγοράς ενέργειας (PPAs) και συμβάσεις διαφορών (CfDs) – που μειώνουν την έκθεση στη βραχυπρόθεσμη μεταβλητότητα. Προωθείται ακόμη πιλοτικός μηχανισμός με τη στήριξη της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων για την εγγυοδοσία τέτοιων συμβολαίων, ενώ εξετάζονται παρεμβάσεις για μεγαλύτερη διαφάνεια και εποπτεία στην αγορά φυσικού αερίου.

Ανταγωνιστικότητα και εθνικές πολιτικές

Η συζήτηση εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της στρατηγικής ανταγωνιστικότητας που επανέφερε στην ατζέντα ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, Αντόνιο Κόστα, μετά τη σύνοδο ηγετών στα μέσα Φεβρουαρίου. Το ενεργειακό κόστος θεωρείται πλέον δομικός παράγοντας της βιομηχανικής πολιτικής.

Την ίδια στιγμή, οι εθνικές πρωτοβουλίες δημιουργούν τριβές. Η Γερμανία ενέκρινε πακέτο ενισχύσεων άνω των 27 δισ. ευρώ για τη βιομηχανία της, προκαλώντας αντιδράσεις από χώρες με μικρότερη δημοσιονομική ευχέρεια. Ισπανία και Πορτογαλία είχαν ήδη εκφράσει επιφυλάξεις στο Συμβούλιο του Δεκεμβρίου.

Το ιταλικό παράδειγμα και οι επιπτώσεις

Το πλέον ηχηρό βήμα έγινε από την Ιταλία. Η κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι προχώρησε σε διάταγμα που προβλέπει, από το 2027, επιστροφή μέρους των χρεώσεων μεταφοράς φυσικού αερίου σε μονάδες ηλεκτροπαραγωγής και μερική αντιστάθμιση του κόστους δικαιωμάτων CO₂ του συστήματος εμπορίας ρύπων της ΕΕ (EU ETS), με ανώτατο όριο το κόστος εκπομπών ενός «αποδοτικού» σταθμού συνδυασμένου κύκλου. Το δημοσιονομικό αποτύπωμα του πακέτου εκτιμάται μεταξύ 2,5 και 3 δισ. ευρώ ετησίως.

Η παρέμβαση αυτή έχει διττό χαρακτήρα: μειώνει άμεσα το κόστος μέσω επιδοτήσεων και φορολογικών ελαφρύνσεων, ενώ επηρεάζει και τον μηχανισμό διαμόρφωσης της χονδρεμπορικής τιμής. Ωστόσο, το κόστος των επιστροφών προβλέπεται να ανακτηθεί μέσω χρεώσεων στις αποσύρσεις ηλεκτρικής ενέργειας, γεγονός που τελικά μετακυλίεται στους καταναλωτές, δημιουργώντας σύνθετες επιπτώσεις στη λιανική αγορά.

Επιπτώσεις στην αγορά και στην Ελλάδα

Οι εξελίξεις επηρεάζουν άμεσα μεγάλους ενεργειακούς ομίλους όπως η Enel και η Endesa, ιδίως ενόψει των νέων στρατηγικών τους σχεδίων. Η πτώση της χονδρεμπορικής τιμής συμπιέζει τα περιθώρια κέρδους, ενώ τίθενται ερωτήματα για το μέλλον των ώριμων έργων ΑΠΕ που εξέρχονται από καθεστώτα επιδότησης.

Η πιθανότητα καθορισμού ενός χαμηλού «διοικητικού» τιμήματος αναφοράς για τέτοιες μονάδες θα μπορούσε να οδηγήσει είτε σε επιτάχυνση επενδύσεων αναβάθμισης (repowering) είτε σε μαζική στροφή προς μακροχρόνια συμβόλαια.

Για την Ελλάδα, οι εξελίξεις έχουν ιδιαίτερη σημασία. Η προηγούμενη «ιβηρική εξαίρεση» αποτέλεσε μοντέλο προσωρινής αποσύνδεσης αερίου–ηλεκτρισμού. Αν το ιταλικό παράδειγμα εξελιχθεί σε ευρωπαϊκό προηγούμενο, δεν αποκλείεται να ανοίξει νέα συζήτηση και σε εθνικό επίπεδο για τη δομή της αγοράς, τη φορολόγηση και τη στήριξη της βιομηχανίας.

Η κρίσιμη σύνοδος του Μαρτίου

Η επικείμενη σύνοδος της 6ης Μαρτίου ενδέχεται να αποτελέσει σημείο καμπής. Είτε θα επιβεβαιώσει τη βούληση για βαθύτερη μεταρρύθμιση του ευρωπαϊκού ενεργειακού μοντέλου είτε θα αναδείξει, για ακόμη μία φορά, τις αποκλίνουσες δημοσιονομικές και πολιτικές δυνατότητες των κρατών-μελών.

Σε κάθε περίπτωση, το ενεργειακό κόστος έχει πλέον μετατραπεί σε κεντρικό ζήτημα οικονομικής στρατηγικής για την Ευρώπη, καθορίζοντας το μέλλον της βιομηχανικής και περιβαλλοντικής πολιτικής της Ένωσης.