Τα σπουργίτια της Τεχεράνης

Η Κίνα, κάποτε, αποφάσισε να κηρύξει τον πόλεμο στα σπουργίτια. Ηταν η εποχή του Μεγάλου Αλματος και ο Μάο είχε παραγγείλει τον διπλασιασμό της αγροτικής παραγωγής μέσα σ’ έναν χρόνο και τον αναδιπλασιασμό της τον επόμενο. Είχε δώσει αναλυτικές οδηγίες για νέες, εντατικές μεθόδους σποράς. Μα οι αγρότες δεν έπιαναν το πλάνο και παραπονούνταν πως φταίνε τα πουλιά, που έτρωγαν τους σπόρους.

Το Πολιτικό Γραφείο του Κομμουνιστικού Κόμματος, λοιπόν, αφιέρωσε μια ειδική συνεδρίαση στο θέμα και διέταξε την εξόντωση των σπουργιτιών. Η απόφαση επικυρώθηκε από το 8ο συνέδριο του Κόμματος. Συγκροτήθηκε γενικό επιτελείο που συντόνιζε, με όρους στρατιωτικής εκστρατείας, τον πόλεμο κατά των σπουργιτιών, εξέδιδε πολεμικά ανακοινωθέντα για την πρόοδο των επιχειρήσεων και καλούσε σε παλλαϊκή συμμετοχή. Οι άνθρωποι κατέστρεφαν τις φωλιές κι έκαναν βάρδιες χτυπώντας τύμπανα και κατσαρολικά, ώστε τα πουλιά, τρομαγμένα, να μην μπορούν να σταθούν και να συνεχίζουν να πετούν μέχρι να πέσουν από τον ουρανό εξαντλημένα.

Οι πολεμικές επιχειρήσεις στέφθηκαν με απόλυτη επιτυχία. Εκατομμύρια σπουργίτια εξολοθρεύθηκαν μέσα σ’ έναν χρόνο και το είδος εξαφανίστηκε ολοκληρωτικά. Μα τον επόμενο χρόνο ξέσπασε ο μεγάλος λιμός. Ο νικηφόρος πόλεμος κατά των σπουργιτιών είχε διαταράξει την οικολογική ισορροπία. Χωρίς τα σπουργίτια της, η Κίνα έγινε γρήγορα ένας παράδεισος για τις ακρίδες και άλλα έντομα, των οποίων τα μικρά πουλιά ήταν οι φυσικοί θηρευτές. Η αγροτική παραγωγή καταστράφηκε. Δεκάδες εκατομμύρια άνθρωποι πέθαναν (κυριολεκτικά) από την πείνα.

Ο πόλεμος του Μάο με τα σπουργίτια έχει μείνει στην ιστορία ως το πιο ακραία δραματικό παράδειγμα εφαρμογής του Νόμου των Ακούσιων Συνεπειών. Οπου ένα μεγαλεπήβολο ανθρώπινο σχέδιο φέρνει αποτελέσματα εντελώς διαφορετικά από τα προβλεπόμενα. Ο νόμος αποκαλείται συχνά και «σύνδρομο της κόμπρας», από το πάθημα της βρετανικής διοίκησης των Ινδιών, την εποχή της αποικιοκρατίας. Για να αντιμετωπίσει μια αύξηση του πληθυσμού των επικίνδυνων φιδιών, η διοίκηση καθιέρωσε αμοιβή σε όποιον παρέδιδε μια νεκρή κόμπρα. Οι άνθρωποι άρχισαν να εκτρέφουν κόμπρες για να κερδίζουν χρήματα, η διοίκηση το κατάλαβε και διέκοψε την αμοιβή και οι κόμπρες, άχρηστες πια στους εκτροφείς τους, αφέθηκαν ελεύθερες και πλημμύρισαν τις ινδικές πόλεις.

Η Μέση Ανατολή έχει δώσει, τα τελευταία 35 χρόνια, πολλά παραδείγματα ενός ανάλογου cobra effect. Πολεμικές επιχειρήσεις που ξεκίνησαν με μεγάλες προσδοκίες και έληξαν με ένδοξες νίκες, μα οι απρόβλεπτες συνέπειές τους επέστρεψαν για να εκδικηθούν.

Ο πρώτος πόλεμος του Κόλπου, το 1991, για παράδειγμα, ξεκίνησε με τις καλύτερες προϋποθέσεις. Η Αμερική αξιοποίησε το λάθος του Ιράκ να εισβάλει στο Κουβέιτ, εξασφάλισε την έγκριση του ΟΗΕ και τη συστράτευση των συμμάχων της σε μια στρατιωτική εκστρατεία με εντυπωσιακή επίδειξη ισχύος και εγγυημένη επιτυχία. Ηταν ο πόλεμος που εισήγαγε τον κόσμο στη μετα-ψυχροπολεμική εποχή της αμερικανικής παντοδυναμίας. Μα ήταν επίσης ο πόλεμος που γέννησε τον Μπιν Λάντεν και την Αλ Κάιντα και οδήγησε στην 11η Σεπτεμβρίου.

Ο δεύτερος πόλεμος στον Κόλπο, το 2003, τα έκανε όλα χειρότερα. Ο Μπους ο νεότερος χρησιμοποίησε ως πρόσχημα τα ανύπαρκτα όπλα μαζικής καταστροφής του Σαντάμ, αγνόησε αντιρρήσεις συμμάχων, έφερε τον αμερικανικό στρατό θριαμβευτή στη Βαγδάτη και οδήγησε τον δικτάτορα στην αγχόνη. Το Ιράκ βυθίστηκε στο χάος και διαλύθηκε σε ζώνες πολιτικής και θρησκευτικής επιρροής. Μα η πτώση του έδωσε στον μεγάλο του ανταγωνιστή, το Ιράν, κίνητρο και χώρο ώστε να αναδειχθεί σε περιφερειακή δύναμη και να χτίσει το θανατηφόρο δίκτυο των «πληρεξουσίων» του στην περιοχή, από τη Συρία και τον Λίβανο ως την Υεμένη και τη Γάζα. Η φρικτή σφαγή της 7ης Οκτωβρίου είναι ένα ακόμη παράδειγμα σχεδίου, της Χαμάς, που έφερε τα ακριβώς αντίθετα από τα προσδοκόμενα αποτελέσματα. Εδωσε στο Ισραήλ την ευκαιρία να εξαρθρώσει βίαια όλο το ιρανικό δίκτυο. Και το Ιράν, απομονωμένο και εξασθενημένο, βρέθηκε τώρα ανυπεράσπιστο απέναντι στην «επική οργή» του Τραμπ και τον «βρυχηθμό του λιονταριού» του Νετανιάχου.

Αυτό που ξεκίνησε το περασμένο Σάββατο είναι ο τρίτος αμερικανικός πόλεμος στον Κόλπο μέσα σε τέσσερις δεκαετίες. Η επίδειξη πολεμικής ισχύος είναι αυτή τη φορά ακόμη πιο εντυπωσιακή. Η ένταση των αεροπορικών βομβαρδισμών πρωτοφανής. Η αντίσταση ασήμαντη. Μα ποιες θα είναι οι συνέπειες μιας στρατιωτικής επιτυχίας; Στο ίδιο το Ιράν, την περιοχή του Κόλπου και τον κόσμο; Ποιες φυγόκεντρες δυνάμεις απελευθερώνει; Πώς αναδιατάσσει τους συσχετισμούς στην περιοχή, ποιες νέες περιφερειακές δυνάμεις θα πάρουν τη θέση του θεοκρατικού Ιράν, μετά την πτώση του; Ποιες νέες ευκαιρίες προσφέρει αυτός ο πόλεμος στη Ρωσία στο ουκρανικό μέτωπο; Πώς θα επηρεάσει τον στρατηγικό ανταγωνισμό στον Ειρηνικό Ωκεανό;

Τα ερωτήματα δεν έχουν εύκολες απαντήσεις. Δημιουργούν όμως τη βεβαιότητα ότι ο πόλεμος αυτός αλλάζει τον κόσμο με τρόπους που είναι αδύνατον να προβλέψουμε. Πολύ περισσότερο που εκείνοι που τον ξεκίνησαν δεν φαίνεται να έχουν καν μια καθαρή στρατηγική για την επιθυμητή έκβασή του, έναν σαφή στρατηγικό στόχο.

Ο νόμος των ακούσιων συνεπειών περιμένει στη γωνία. Αυτή η εντυπωσιακή επίδειξη πρωτοφανούς αμερικανικής ισχύος μπορεί να αποδειχθεί ότι φέρνει το οριστικό τέλος της Pax Americana και την αρχή του σχηματισμού μιας νέας, πιθανότατα πολύ πιο επικίνδυνης, τάξης πραγμάτων στον κόσμο. Αλλωστε, στην καρδιά του νόμου των ανεπιθύμητων συνεπειών βρίσκεται πάντα η ίδια αδυναμία. Η προσπάθεια να επιβληθεί σε ένα σύνθετο σύστημα, από κάποιον που αγνοεί την πολύπλοκη δομή του, μια απλή ή απλοϊκή λύση. Συνέβη στον Μάο, στον πόλεμό του εναντίον των σπουργιτιών. Μπορεί να συμβεί και στον Τραμπ, στον δικό του πόλεμο στο Ιράν.