Λόρδος Τζον Λίτον: Το Μεσολόγγι μάς θυμίζει τι μπορεί να πετύχει η συλλογική δράση

Αν ο λόρδος Βύρων ζούσε σήμερα, στην εποχή της μετα-αλήθειας, του λαϊκισμού και της αυξανόμενης επιρροής των κάθε λογής αυταρχικών καθεστώτων, τα κείμενα που θα έγραφε «θα είχαν απαγορευθεί σε αρκετές χώρες». Η παραπάνω υπόθεση δεν διατυπώθηκε από κάποιον τυχαίο· ανήκει στον πιο κοντινό άμεσο απόγονο του Βύρωνα που βρίσκεται στη ζωή.

Με αφορμή τη διακοσιετηρίδα της Εξόδου του Μεσολογγίου, η οποία «μας θυμίζει τι μπορεί να πετύχει η συλλογική δράση», ο κόμης του Λίτον μιλά στα «ΝΕΑ» για την παρακαταθήκη του ρομαντικού ποιητή του 19ου αιώνα. «Ο Βύρων λειτούργησε ως καταλύτης του Αγώνα, εμπνέοντας έναν μεγάλο αριθμό ανθρώπων να αναλάβουν δράση» υπογραμμίζει ο Τζον Πίτερ Μάικλ Σκάουεν Λίτον, όπως είναι το πλήρες όνομά του.

Ο 75χρονος άγγλος ευγενής και μέλος της Βουλής των Λόρδων «στοιχηματίζει» ότι ο διάσημος πρόγονός του θα διατηρούσε οπωσδήποτε λογαριασμούς στα social media, καυτηριάζοντας «την ανεντιμότητα και τις σκοτεινές δραστηριότητες» της εποχής μας.

Ο 5ος κόμης του Λίτον και 18ος βαρόνος του Ουέντγουορθ σημειώνει ότι η βυρωνική καταγωγή του συνιστά «προνόμιο και ευθύνη», αλλά εξομολογείται ότι κάποιες φορές τον κάνει να αισθάνεται άβολα. Ο αντιπρόεδρος της ιστορικής Βυρωνικής Εταιρείας (The Byron Society) του Λονδίνου και επίτιμος πρόεδρος της Βυρωνικής Εταιρείας Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου μιλά, επίσης, για την πρώτη του επίσκεψη στο Μεσολόγγι, τα Γλυπτά του Παρθενώνα και τον φιλελληνισμό σήμερα.

Είστε άμεσος απόγονος του λόρδου Βύρωνα μέσω της κόρης του Εϊντα Λόβλεϊς. Θυμάστε πότε αποκτήσατε συνείδηση της βυρωνικής καταγωγής σας και τι σήμανε αυτό για εσάς;

Ναι, νομίζω ότι θυμάμαι. Ο μακαρίτης ο πατέρας μου έδειχνε πάντα μεγάλο ενδιαφέρον για την οικογένειά μας και ειδικότερα για τον λόρδο Βύρωνα. Στο σπίτι που ζούσαμε, στο Σόμερσετ, δεχόμασταν κάθε λογής επισκέπτες. Ορισμένοι από αυτούς ήταν διακεκριμένοι μελετητές του Βύρωνα και μέλη της Βυρωνικής Εταιρείας. Θυμάμαι, όταν ήμουν μικρό παιδί, να έρχονται από πάνω μου κάποιες κυρίες που τότε θεωρούσα ηλικιωμένες – πιθανότατα δεν ήταν καθόλου ηλικιωμένες –, να με… εξετάζουν εξονυχιστικά και να αναφωνούν: «Μα, πόσο μοιάζει του Βύρωνα! Οι μύτες τους είναι ολόιδιες!». Εγώ, βέβαια, δεν έβρισκα κάποια χρησιμότητα σε αυτές τις παρατηρήσεις, διότι πίστευα ανέκαθεν ότι τα χαρακτηριστικά μου δεν έμοιαζαν με εκείνα του Βύρωνα. Τα ίδια έλεγαν και στον πατέρα μου, ο οποίος όταν τα άκουγε γελούσε.

Οταν υπηρετούσε στη Βόρεια Αφρική, έπαθε ένα πολύ σοβαρό ατύχημα, με αποτέλεσμα να παραμορφωθεί η μύτη του και να αποστρατευθεί λόγω αναπηρίας. Οταν, λοιπόν, του έλεγαν ότι έχει «βυρωνική μύτη», εκείνος απαντούσε: «Η μύτη μου είναι τόσο βυρωνική όσο μου την έφτιαξε ο χειρουργός που μου έκανε ρινοπλαστική για να μπορώ να αναπνέω». Προσωπικά, είχα πάντοτε συνείδηση της κληρονομιάς μου, αλλά φυσικά άρχισα να την εκτιμώ και να την κατανοώ καλύτερα αρκετά μετά την ενηλικίωσή μου.

Οταν, αργότερα, συνειδητοποιήσατε τη σημασία που είχε ο Βύρων όχι μόνο για την αγγλική λογοτεχνία αλλά και για την ελληνική ιστορία, άλλαξε η θεώρησή σας για την οικογένειά σας και τη θέση σας μέσα σε αυτή;

Μου ήταν πάντα δύσκολο να ταυτιστώ με αυτό που θα ονομάζατε «ελληνική συνείδηση», διότι εγώ αντιλαμβάνομαι τον Βύρωνα υπό το πρίσμα του απογόνου του. Ορισμένοι τον βλέπουν μέσα από το πρίσμα των λογοτεχνικών του επιτευγμάτων, άλλοι εστιάζουν στον σκανδαλώδη ιδιωτικό βίο του και, φυσικά, οι Ελληνες τον βλέπουν ως ήρωα του αγώνα για την ανεξαρτησία από την οθωμανική κυριαρχία. Αλλά, ναι, πάντα θεωρούσα σημαντική την καταγωγή μου. Μερικές φορές, όμως, την έβλεπα ως μια μικρή πρόκληση, καθώς υπάρχουν κάποιοι που υποθέτουν ότι ξέρω περισσότερα για τον Βύρωνα από ό,τι συμβαίνει στην πραγματικότητα. Φυσικά γνωρίζω αρκετά πράγματα για αυτόν, αλλά δεν θα έλεγα ότι έχω τις εξειδικευμένες γνώσεις ενός ακαδημαϊκού. Υπάρχει και κάτι που με κάνει να αισθάνομαι λίγο άβολα: όταν μετέχω σε εκδηλώσεις με θέμα τον Βύρωνα, είναι πολύ πιθανό οι περισσότεροι από τους παρευρισκόμενους να γνωρίζουν περισσότερα για τον πρόγονό μου από ό,τι εγώ! Πιστεύω, λοιπόν, ότι πρέπει κανείς να προσεγγίζει το θέμα με κάποια ταπεινότητα και να λέει: «Είμαι απλώς ένας απόγονος. Βρίσκομαι εδώ εξαιτίας της τυχαιότητας της συγγένειάς μου με τον Βύρωνα και όχι λόγω της εμβρίθειας των γνώσεών μου».

Τι σας έχει μείνει από την πρώτη σας επίσκεψη στο Μεσολόγγι, τον τόπο όπου ο Βύρων πέρασε τους τελευταίους μήνες της ζωής του;

Η πρώτη φορά που θυμάμαι ότι πήγα στο Μεσολόγγι ήταν το 1975 – αν και σίγουρα είχα επισκεφθεί ξανά την Ελλάδα, ίσως και το Μεσολόγγι, όταν ήμουν πολύ μικρότερος, μαζί με την οικογένειά μου. Η πρώτη μου ανάμνηση είναι ο Κήπος των Ηρώων, ο οποίος δεν ήταν τόσο όμορφος όσο είναι σήμερα.

Σχημάτισα την εντύπωση ότι το Μεσολόγγι βρισκόταν σε μια μάλλον ξεχασμένη γωνιά της Ελλάδας και το τιμούσαν μνημονεύοντάς το στις επετείους, χωρίς όμως να του εξασφαλίζουν τη χρηματοδότηση που πραγματικά του άξιζε. Από τότε, όμως, ο Κήπος έχει μετατραπεί σε ένα πραγματικά υπέροχο μνημείο, στο οποίο μπορεί κανείς να συλλογιστεί και να απορροφήσει όλη την ιστορία του τόπου.

Για τους Ελληνες, η Εξοδος του Μεσολογγίου αποτελεί σύμβολο αυτοθυσίας και ελευθερίας. Ποια διδάγματα θεωρείτε ότι μπορεί να αντλήσει ο σύγχρονος κόσμος από τη φετινή επέτειο των 200 ετών;

Η επέτειος αυτή μας θυμίζει τι μπορεί να πετύχει η συλλογική δράση. Το λαϊκό αίσθημα μπορεί πραγματικά να αλλάξει τα πράγματα.

Και τι πιστεύετε ότι συμβολίζει ο λόρδος Βύρων για τον κόσμο μας σήμερα;

Ουσιαστικά, ο Βύρων δεν έλαβε μέρος στην εκστρατεία, διότι όταν ξέσπασαν οι εχθροπραξίες είχε πεθάνει. Ωστόσο, υπερασπίστηκε μια ιδέα που ήταν σημαντική για το συλλογικό αίσθημα και, κατά μια έννοια, λειτούργησε ως καταλύτης.

Η έννοια του καταλύτη είναι ότι ο ίδιος δεν υφίσταται κάποια μεγάλη αλλαγή, αλλά είναι εκείνος που προκαλεί την αλλαγή· εκείνος που προκαλεί μια αλυσιδωτή αντίδραση η οποία παράγει αλλαγή. Και πιστεύω ότι ο Βύρων ήταν μέρος αυτής της αλυσιδωτής αντίδρασης που ενέπνευσε έναν αρκετά μεγάλο αριθμό ανθρώπων να αναλάβουν δράση. Νομίζω ότι αυτό έχει πολλές αντανακλάσεις στη σύγχρονη εποχή – όχι απαραίτητα σε καταστάσεις που σχετίζονται με εξεγέρσεις, αλλά σε ό,τι αφορά την αποκατάσταση των αδικιών και τη διασφάλιση ότι τα όργανα του κράτους και της αγοράς είναι υπόλογα για τις πράξεις τους.

Μετά τις πρόσφατες αποκαλύψεις (σ.σ.: τα αρχεία Επστιν) οι πολίτες ζητούν από αυτούς που είναι υπεύθυνοι να λογοδοτήσουν. Ζητούν ειλικρίνεια, εντιμότητα και διαφάνεια παντού. Πιστεύω ότι ο Βύρων είχε ακεραιότητα. Και αυτό είναι κάτι που χρειαζόμαστε περισσότερο από ποτέ, από την κορυφή μέχρι τη βάση της κοινωνίας.

Αν ο λόρδος Βύρων ζούσε σήμερα, στην εποχή των social media, του λαϊκισμού και των διεθνών συγκρούσεων, θεωρείτε ότι θα έπαιρνε δημοσίως θέση για τα τεκταινόμενα; Για παράδειγμα, θα ξιφουλκούσε εναντίον του Τραμπ ή του Φάρατζ;

Νομίζω ότι, γενικότερα, θα καυτηρίαζε την ανεντιμότητα και τις σκοτεινές και ύποπτες δραστηριότητες. Θα έγραφε άγριους φιλιππικούς και πιθανότατα θα διατηρούσε κάποιο μπλογκ ή προφίλ στα κοινωνικά δίκτυα. Θεωρώ ότι θα του άρεσαν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, διότι διευρύνουν το φάσμα της πληροφόρησης. Αλλά υποψιάζομαι ότι αυτά που θα έγραφε θα είχαν απαγορευθεί σε αρκετές χώρες.

Ο λόρδος Βύρων ενσάρκωσε τον φιλελληνισμό του 19ου αιώνα. Θα λέγατε ότι η κληρονομιά που άφησε αποτελεί, τρόπον τινά, μια πολιτιστική γέφυρα μεταξύ της Βρετανίας και της Ελλάδας;

Ασφαλώς αποτελεί πολιτιστική γέφυρα μεταξύ των δύο χωρών, η οποία ελπίζω ότι θα συνεχίσει να υπάρχει για πολύ καιρό. Νομίζω ότι ο Βύρων λειτουργεί ως ένας πολύτιμος σύνδεσμος. Προσωπικά, θεωρώ πολύ σημαντικές τις σχέσεις που έχω αναπτύξει με την Ελλάδα. Πιστεύω ότι είναι πολύ σημαντικό να μη χάσει κανείς τους φίλους του και να μη χαλάσει τις σχέσεις που έχουν σφυρηλατήσει οι προηγούμενες γενιές.

Θεωρείτε ότι το κίνημα του φιλελληνισμού εξακολουθεί να υφίσταται σήμερα;

Αν με τον όρο «φιλελληνισμός» εννοείτε την υποστήριξη, τη γνώση και την αναγνώριση του πολιτιστικού πλούτου που μας προσέφερε η Ελλάδα από την αρχαιότητα, τότε ναι. Η επιρροή αυτή είναι ακόμη παρούσα και εξακολουθεί να είναι σημαντική και να μας επηρεάζει ακόμη.

Αντιλαμβάνεστε τη βυρωνική καταγωγή σας περισσότερο ως προνόμιο, ως ευθύνη ή ως βάρος;

Είναι σίγουρα προνόμιο, αλλά και λίγο ευθύνη. Δεν θα την περιέγραφα ως βάρος – άλλωστε είναι κάτι που δεν μπορείς να αποφύγεις: είναι η καταγωγή σου. Ποτέ, όμως, δεν προσπάθησα να την εκμεταλλευτώ. Με εκπλήσσει το γεγονός ότι ορισμένοι άνθρωποι χαίρονται που βλέπουν κάποιον μόνο και μόνο επειδή είναι απόγονος του Βύρωνα. Θα ήμουν πιο ευτυχής αν χαίρονταν να με βλέπουν εξαιτίας αυτών που έχω κάνει εγώ, όχι εξαιτίας αυτών που έκανε ο πρόγονός μου.

Ισως συμβαίνουν και τα δύο.

Ισως. Ακόμα το προσπαθώ. Μπορεί να μη μου μένουν πολλά χρόνια για να τα καταφέρω, καθώς κοντεύω τα 76, αλλά θα συνεχίσω να προσπαθώ. Θέλω να πιστεύω ότι η ειλικρίνεια και η ακεραιότητα είναι αρχές που εξακολουθώ να τηρώ. Αν είναι όντως έτσι ή όχι, θα το κρίνουν οι άλλοι.

Τα Γλυπτά του Παρθενώνα και η αξία της φιλίας μεταξύ των δύο χωρών

Τα Γλυπτά του Παρθενώνα είναι ένα θέμα που άγγιζε ιδιαίτερα τον Βύρωνα, όπως αποτυπώνεται εύγλωττα στην ωδή «Η κατάρα της Αθηνάς». Πιστεύετε ότι θα τον εξέπληττε και θα τον απογοήτευε το γεγονός ότι, δύο αιώνες μετά, τα Γλυπτά εξακολουθούν να βρίσκονται στο Λονδίνο;

Δύσκολο θέμα! Ασφαλώς, τα Γλυπτά του Παρθενώνα αφαιρέθηκαν. Εκείνη την εποχή η Ελλάδα βρισκόταν σε κατάσταση εξαθλίωσης. Νομίζω ότι ο λόρδος Βύρων επέκρινε με δριμύτητα αυτή την πράξη διότι υπήρχε σε αυτή κάτι το ανήθικο. Την έβλεπε περίπου ως κλοπή πολιτιστικής κληρονομιάς.

Εσείς θεωρείτε ότι η επανένωσή τους στην Αθήνα αποτελεί την ενδεδειγμένη λύση;

Υπάρχουν διαφορετικές απόψεις σχετικά με το τι πρέπει να γίνει, ενώ ανακύπτουν και ερωτήματα όπως «βρίσκονται τα Γλυπτά κάπου όπου το κοινό μπορεί να τα εκτιμήσει;» και «πρέπει απαραιτήτως να μεταφερθούν στο περιβάλλον από όπου προέρχονται;».

Το γεγονός ότι ο κόσμος μπορεί να δει αυτά τα αντικείμενα εκεί όπου εκτίθενται σήμερα νομίζω ότι είναι σημαντικό. Βέβαια, αναγνωρίζω ότι οι αλλαγές που έχουν συντελεστεί στην Ελλάδα είναι φανταστικές. Το Μουσείο Ακρόπολης είναι ένα υπέροχο κτίριο. Και οι Ελληνες θεωρούν ότι τα αντικείμενα αυτά πρέπει να επιστραφούν και να εκτεθούν εκεί.

Σήμερα, υπάρχει μια γενικότερη τάση υπέρ της επιστροφής πολιτιστικής κληρονομιάς. Προσωπικά, δεν θα με ενοχλούσε αν τα αντικείμενα αυτά επέστρεφαν στην Ελλάδα ή δανείζονταν στην Ελλάδα ή αν η Ελλάδα δάνειζε άλλα αντικείμενα στη Βρετανία. Το σημαντικό είναι αυτά τα έργα να εκτίθενται εκεί που μπορεί να τα εκτιμήσει καλύτερα το κοινό. Αν αποφασιστεί ότι πρέπει να βρίσκονται στο Μουσείο Ακρόπολης, δεν θα έχω κανένα πρόβλημα. Αλλά ας μην κολλήσουμε πολύ σε αυτό το θέμα. Αυτό που έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία είναι η φιλία, η εμπιστοσύνη και η ειλικρίνεια που υπάρχει μεταξύ των δύο χωρών.