Συνταγματικά διακυβεύματα

Το Σύνταγμα δεν είναι ζήτημα απλώς τεχνικό. Αφορά τον πυρήνα της λειτουργίας της πολιτείας μας· δηλαδή, ενός έθνους – κράτους το οποίο οικοδομείται εδώ και δύο αιώνες. Το σχέδιο έχει προέλθει έξωθεν· τα δομικά υλικά είναι κληρονομία από ένα αυτοκρατορικό παρελθόν. Συντηρείται χάρη στην έξωθεν πρόσοδο: «φιλοσοφική» και γεωστρατηγική. Η Ελλάδα επιβιώνει χάρη στην Ιστορία και τη Γεωγραφία της.

Η μακρά περίοδος σταθερότητας, από το τέλος της Δικτατορίας ως σήμερα, μας έχει οδηγήσει να λησμονήσουμε τις εμπειρίες των προγόνων μας – Μικρασιατική Καταστροφή, Κατοχή, Εμφύλιος, Κυπριακό. Εντούτοις, έχει ξεκινήσει και πάλι μια φάση αστάθειας, η οποία θα διαρκέσει ίσως και δεκαετίες – οπότε τίποτε δεν αποκλείεται.

Η πελατειακή παράδοση δεν είναι μια ελληνική ανωμαλία, ένας βολικός παραλογισμός. Εγγράφεται σε ένα σύνθετο σύστημα, ο ρόλος του οποίου είναι να διαμεσολαβεί ανάμεσα στο εκδυτικισμένο Κέντρο, εκπρόσωπο της προσοδότριας Δύσης, και μια Περιφέρεια με ζώντα χαρακτηριστικά του αυτοκρατορικού παρελθόντος. Η «δημοκρατική» διανομή της προσόδου μέσω του πολιτικού συστήματος συνιστά δομικό στοιχείο. Χάρη σε αυτό αμβλύνονται οι εντάσεις οι οποίες, δύο φορές, οδήγησαν σε εθνικούς διχασμούς.

Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι πρέπει να παραιτηθούμε από τις προσπάθειες εξορθολογισμού, δεν πρέπει να αγνοούμε τους κινδύνους. Χωρίς διάγνωση, η θεραπεία είναι αλυσιτελής. Η τεχνοκρατική προσέγγιση περιορίζεται στη συμπτωματολογία. Αγγίζοντας επιπόλαια τους διαμεσολαβητικούς θεσμούς, διακινδυνεύουμε ρήγματα στη λειτουργία της Δημοκρατίας και, κατά συνέπειαν, στην εθνική συνοχή. Καθώς ο γεωπολιτικός ορίζων σκοτεινιάζει, η εθνική συνοχή έχει καταστεί ζωτική παράμετρος της εθνικής επιβίωσης.

Η συζήτηση για το Σύνταγμα, εκτός από τα εντός, οφείλει να λάβει υπ’ όψιν και τα εκτός της Ελλάδος ζητήματα. Χάρη στη μεταπολιτευτική γεωπολιτική σταθερότητα, η συνταγματική απομείωση του ρόλου του Ανωτάτου Αρχοντος, την οποία επέβαλε το τότε ΠΑΣΟΚ, δεν είχε, ως τώρα, καταστροφικές συνέπειες.

Ομως, καθώς η εξωτερική πολιτική και η άμυνα δεν υπάγονται σε μιαν υπεύθυνη ανωτάτη Αρχή με χρονική συνέχεια και αυτόνομη δημοκρατική νομιμοποίηση, αναδείχθηκαν κίνδυνοι και αστοχίες: αδυναμία να διαμορφωθεί μακροπρόθεσμη στρατηγική, ανταγωνισμοί μεταξύ υπουργών ή και με τον ίδιο τον πρωθυπουργό, εξωτερική πολιτική με κριτήρια εσωτερικής πολιτικής, ασυνέχειες, εσωστρέφεια…

Κατ’ αντιπαράθεση, το προεδρικό σύστημα της Γαλλίας είναι προσαρμοσμένο σε επερχόμενες τρικυμίες, όπως είδαμε προσφάτως. Παρά την κυβερνητική αστάθεια, η Γαλλία κατάφερε να διαδραματίσει τον ρόλο που της αντιστοιχεί ως προς τον ουκρανικό και τον ιρανικό πόλεμο. Η στάση αυτή οφείλει πολλά στον ισχυρό προεδρικό θεσμό. Στη σημερινή Ελλάδα η προοπτική της πολιτικής αστάθειας αντιμετωπίζεται με τρόμο, καθώς δεν υφίσταται ανάλογη προεδρική δικλίδα ασφαλείας.

Εφόσον ανοίγει η συζήτηση, οφείλουμε να εντάξουμε την αναθεώρηση του Συντάγματος στα δεδομένα του μέλλοντος – αντί να παραμένουμε καθηλωμένοι στις συζητήσεις του παρελθόντος. Οταν το γεωπολιτικό περιβάλλον αλλάζει, οι εσωτερικές εξελίξεις πρέπει να ακολουθούν και να προσαρμόζονται. Ο στόχος του εκσυγχρονισμού, τον οποίο υιοθέτησαν διαδοχικά με κυμαινόμενη επιτυχία κόμματα και κυβερνήσεις, καθίσταται λιγότερο επείγων από όσο η άμυνα της Ελλάδας και του Ελληνισμού.

Μια τέτοια στροφή στον προσανατολισμό μας έχει προφανείς επιπτώσεις σε αυτή καθαυτήν τη δομή του Συντάγματος – όχι μόνο στις επιμέρους ρυθμίσεις του. Πρόκειται για ζήτημα κατεξοχήν πολιτικό και γεωπολιτικό. Χρειάζεται ωριμότητα για να αντιμετωπισθεί όπως επιβάλλουν οι καιροί – δηλαδή, μια αναθεώρηση στηριγμένη σε θαρραλέα αυτογνωσία.

Ο Γιώργος Πρεβελάκης είναι ομότιμος καθηγητής Γεωπολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris 1)