Μάθε, παιδί μου, γράμματα

Ας μιλήσουμε περί πτυχίων, αφού αυτή είναι η συζήτηση των ημερών ελέω Μακάριου Λαζαρίδη. Και θα μιλήσω ως γυναίκα μιας γενιάς κι ενός περιβάλλοντος όπου οι σπουδές σε πανεπιστήμιο της Ελλάδας ή του εξωτερικού ήταν το αυτονόητο· όταν συστηνόμασταν με συνομηλίκους μας ρωτούσαμε αμέσως «Τι σπουδάζεις;». Κι όταν ζητούσαμε πληροφορίες για κάποιο «φωτεινό αντικείμενο των νεανικών μας πόθων», η πρώτη ερώτηση επίσης ήταν αυτή (όχι ότι θα άλλαζε τίποτα αν οι σπουδές δεν ήταν ακριβώς του γούστου μας).

Μα με τη μουσική θα ασχολούνταν κάποιος, μα με το θέατρο, μα με το σινεμά, φέρελπις συγγραφέας να ήταν κάποιος, φέρελπις ποιητής ή ζωγράφος, θα σπούδαζε παράλληλα και κάτι άλλο – πολύ συχνά μάλιστα άσχετο με τα ενδιαφέροντα ή το ταλέντο του (εξ ου και έχουμε σήμερα ποιητές-γιατρούς και συγγραφείς-αρχιτέκτονες). Βέβαια, άλλη τάση της εποχής ήταν να παρατάνε κάποιοι τις σπουδές τους, ακόμη και δύο-τρία μαθήματα πριν από το πτυχίο, χάριν της επαγγελματικής σταδιοδρομίας. Αλλά όταν ερχόταν το πτυχίο, κορνίζα και κατ’ ευθείαν στον τοίχο.

Εδώ ας μου επιτραπεί η προσωπική αναφορά, αφού έσπασα αυτόν τον κανόνα. Καλή μαθήτρια, με πνευματικές και καλλιτεχνικές ανησυχίες, μεγάλο ενδιαφέρον για τη λογοτεχνία και τη δραματουργία και μεγαλύτερη αδελφή που πρώτευε στο πανεπιστήμιο, ήταν δεδομένο ότι θα σπούδαζα. Ελα όμως που δεν ήξερα τι. Κάτι που υποστήριξα με σθένος όταν ο πατέρας μου ανακάλυψε ότι είχα κάμποσες εβδομάδες να εμφανιστώ στο φροντιστήριο (απαραίτητο τότε για την εισαγωγή στο πανεπιστήμιο). «Μα, βρε μπαμπά, είναι δυνατόν ένας άνθρωπος στα 17 ή τα 18 του χρόνια να ξέρει τι θέλει να κάνει σε όλη την υπόλοιπη ζωή του;» ήταν το επιχείρημά μου· και ο πατέρας μου το δέχθηκε. Εδωσα εξετάσεις για τα μάτια του κόσμου, πέρασα σε μια σχολή κάπου στη Βόρεια Ελλάδα, δεν γράφτηκα καν.

Οσο ψαχνόμουν για το μέλλον μου, πήγα στη δισκογραφική εταιρεία Lyra του Αλέκου Πατσιφά να αντικαταστήσω για λίγους μήνες μια υπάλληλο. Και έμεινα για χρόνια. Η ζωή με ευλόγησε να βρεθώ σε ένα περιβάλλον καλύτερο από το καλύτερο πανεπιστήμιο του κόσμου. Να έχω, στα 19 μου, καθημερινή επαφή με τον Θεοδωράκη, τον Χατζιδάκι, τον Σαββόπουλο. Να συνομιλώ με τον Μικρούτσικο, τον Μούτση, τον Κηλαηδόνη, την Μπέλλου. Να πηγαίνω λουλούδια στον Ελύτη όταν ανακοινώθηκε ότι επρόκειτο να πάρει το Νομπέλ.

Να ακούω αυτούς τους ανθρώπους να μιλάνε, να τους ρωτάω, να μαθαίνω. Και να «διδάσκομαι» από τον ανατρεπτικό κι εκρηκτικό Πατσιφά, τον άνθρωπο που δημιούργησε το Νέο Κύμα, που «ανακάλυψε» τον Σαββόπουλο και τον έπεισε, με απίθανα τερτίπια, να τραγουδήσει ο ίδιος τα τραγούδια του· που, ως συνιδιοκτήτης του Ικαρου, ήταν ο εκδότης των δύο ελληνικών Νομπέλ, μέλος της στενής παρέας του Μ. Καραγάτση που έχει αποτυπωθεί μάλιστα στον «Κίτρινο Φάκελο», ως ο εκδότης του λογοτέχνη Κωστή Ρούση που θέλει να τα παρατήσει όλα και να ανοίξει κατάστημα μουσικών οργάνων.

Τι θέλω να πω λοιπόν; Οτι δεν έχω κανένα απολύτως πτυχίο. Το λέω και το διαλαλώ κι είμαι πολύ περήφανη διότι ό,τι ξέρω το έχω κατακτήσει αφού το έμαθα ψάχνοντας μόνη μου.

Υπόθεση κουλτούρας

Αυτή είναι η μεγάλη διαφορά από τον Μακάριο Λαζαρίδη. Δεν είναι κακό να μην έχεις πτυχίο συγκεκριμένων προδιαγραφών· και δεν χρειάζεται πτυχίο για να διακριθεί κάποιος πολιτικός. Το κακό είναι να έχει δηλώσει ψευδώς ότι έχει. Να λέει ψέματα. Να βρίζει αυτούς που επισημαίνουν το ψέμα του. Να θεωρεί τους άλλους ηλίθιους. Να πλακώνεται με απλούς πολίτες στα σόσιαλ μίντια. Να απαξιώνει. Να προσβάλλει και να ασκεί ακραίο σεξισμό και ηλικιακό ρατσισμό σε μια γυναίκα. Να «κατορθώνει» να ταυτίσει στο πρόσωπό του την εξουσία με τη λαμογιά.

Αυτά δεν είναι θέμα πτυχίου. Είναι υπόθεση καλλιέργειας, κουλτούρας δηλαδή, κι ας είναι «βεβαρημένη» η λέξη. Και έχω την εντύπωση ότι εκατό πτυχία από το Χάρβαρντ να είχε ο Μακάριος Λαζαρίδης, πάλι θα υπήρχε έλλειμμα καλλιέργειας.