Смедерево на нишан на кинеските нафтени гиганти

Плановите за изградба на рафинерија за нафта вредна 2,8 милијарди долари, во која учествуваат кинески државни компании, во Смедерево, град на 60 километри од Белград, се одвиваат зад затворени врати.

Овие планови наидуваат и на отпор во овој српски индустриски град каде што железарницата, во кинеска сопственост, е еден од најголемите загадувачи на воздухот.

Речиси две години по објавувањето на рафинеријата, Владата на Србија одби да го објави рамковниот договор потпишан со компанијата „China Energy International Group“.

Министерството за енергетика на Србија објави за Радио Слободна Европа дека договорот е „трговска тајна“ и дека неговото објавување ќе ги наруши преговорите со потенцијалните инвеститори.

Клучните детали, вклучувајќи ја структурата на сопственост, финансирањето и мерките за заштита на животната средина, исто така останаа недостапни за јавноста.

Овој недостиг на транспарентност предизвика загриженост во Смедерево и во други делови на Србија, чија влада под претседателот Александар Вучиќ воспостави блиски политички и економски врски со Пекинг и кинеските државни компании.

„Ние не сме автоматски против индустријата, ниту против рафинеријата за нафта, но сметаме дека нејзиното место не е во Смедерево бидејќи веќе имаме голем проблем со загадувањето на воздухот“, изјави за РСЕ Никола Крстиќ, координатор на локалната невладина организација „Движење тврдина“.

Проектот за рафинерија следи поширок модел во односите на Србија со Пекинг: големите проекти се склучуваат билатерално, тие се заштитени од јавноста и честопати се ослободени од тендери благодарение на договорот од 2009 година меѓу Кина и Србија, кој овозможува директно склучување договори за јавни работи со кинески компании.

Аналитичарите велат дека српскиот проект се вклопува во пошироките промени во кинескиот нафтен сектор.

„Се очекува Кина наскоро да го достигне врвот на побарувачката за нафта, можеби веќе следната година“, изјави за РСЕ Пламен Тончев, директор на Институтот за меѓународни економски односи во Атина.

„Ова значи дека многу кинески рафинерии ќе бидат затворени и тие ќе бараат можности во странство“, додава тој.

Страв од загадување во индустриски градСпоред српските власти, рафинеријата би вработила околу 700 луѓе, а министерката за енергетика Дубравка Ѓедовиќ Хандановиќ претходно изјави дека сопственик и оператор ќе биде „една од нафтените компании“ од Кина, без да прецизира која.

Компанијата „China Energy Engineering Corporation“, чија меѓународна филијала потпиша рамковен договор со Белград, е голема државна компанија фокусирана на инфраструктурни и енергетски проекти. Редовно ангажира други кинески фирми како подизведувачи.

„Само кога ќе ги знаеме деталите, ќе можеме да процениме дали станува збор за предавање на стратешки важен сектор на кинески сопственик или едноставно за нетранспарентно трошење на државни средства преку комерцијални договори“, изјави за РСЕ Стефан Владисављев од Фондацијата БФПЕ, истражувачки центар во Белград.

Ѓедовиќ Хандановиќ изјави дека рафинеријата би преработувала до 100.000 барели дневно, што е приближно капацитетот на главната српска рафинерија во Панчево, недалеку од Белград.

Официјалните лица го претставуваат проектот како начин за намалување на енергетската зависност, особено откако „Нафтна индустријати Србија“ (НИС), единствениот преработувач на сурова нафта во Србија, беше погоден од санкциите на САД кон крајот на 2025 година поради неговото мнозинско руско сопствеништво.

Во Смедерево, главната загриженост е дополнителното влошување на квалитетот на воздухот, бидејќи воздухот во овој град, според податоците на Српската агенција за заштита на животната средина, е претерано загаден.

Кинеската компанија ХБИС Груп ја презеде речиси непостоечката железарница во 2016 година. Иако реновираната челичарница е извор на вработување за градот, таа имаше и еколошки трошок, па затоа компанијата беше казнета за загадување на воздухот во 2024 година.

Во тоа време, ХБИС објави дека прекршокот се однесува на 2021 година и на дефектот во системот, кој е исправен.

„Ако го погледнеме нашето искуство со железарницата, имаме причина да веруваме дека стандардите нема да бидат почитувани“, вели Крстиќ.

Други жители на Смедерево исто така стравуваат дека рафинеријата дополнително ќе го влоши веќе лошиот квалитет на воздухот.

„Излегувам навечер на прошетка и не можам да дишам“, изјави за РСЕ пензионерот Богосав Филиповиќ од Смедерево.

„Градот веќе еднаш го отфрли ова“, додаде тој, осврнувајќи се на референдумот од 2010 година за изградба на рафинеријата, кој не успеа поради недоволна излезност.

Потоа проектот го предложи американско-холандскиот конзорциум „Комико Оил“, но никогаш не беше реализиран.

Најпогодено од загадување е смедеревското село Радинац во близина на Железара.

Жителите на ова село претходно сведочеа за РСЕ дека животот со години се одвива под наслаги од прашина од фабриката Железара.

Јасна Петровиќ од Смедерево, исто така, зборувше за ова за РСЕ.

„Кога ќе поминете покрај Железарницата, сè е црвено (од прашина). Покривите, алиштата за перење се црвени“, вели таа.

Драгана, од друга страна, го поддржува проектот и верува дека Смедерево има потреба од инвестиции и дека градот трпи најголемо загадување од поединечни печки, а не од Железарницата.

„Да немаше Железара, што ќе правеа луѓето? Смедерево е веќе мртов град, секој што прави нешто оди во Белград. Ние сме блиску до Белград и луѓето патуваат таму секој ден“, вели таа.

Министерството за енергетика објави на РСЕ дека ќе обезбеди усогласеност со „највисоките еколошки стандарди“ во проектот за рафинеријата, но не објасни како тие ќе се спроведат.

„Врвната побарувачка за нафта“ во Кина ги тера рафинериите да претеруваатМеѓународната агенција за енергија во март 2025 година процени дека потрошувачката на нафтени производи во Кина ќе се намали со растот на употребата на електрични возила и економијата станува позависна од услужниот сектор.

„Овие трендови имаат големи импликации за премиум горивата, кои се клучни за профитабилноста на рафинериите“, се наведува во извештајот.

Сепак, како тоа ќе влијае на Србија останува нејасно.

Балканската земја потпиша повеќе од 10 договори за кредит со кинески банки од 2014 година, главно за инфраструктурни проекти. Во овие аранжмани, Србија зема кредит, додека кинеските компании ги извршуваат работите. Не е познато дали рафинеријата ќе го следи тој модел или ќе вклучува директна кинеска сопственост.

Тајноста околу договорот со China Energy International Group, исто така, отвора прашања за неговата улога.

„China Energy International Group“, „Синопек“ (Sinopec), огромна кинеска државна енергетска компанија и најголемата рафинерија за нафта во светот, како и приватната српска компанија „Ors Oil Gaz“, потпишаа меморандум за разбирање за соработка на проектот за рафинерија во ноември.

„Синопек“ и „Орс Оил Газ“ не одговорија на барањето на РСЕ за коментар.

Ерика Даунс, виш истражувач во Центарот за глобална енергетска политика на Универзитетот Колумбија, изјави дека улогата на „China Energy International Group“ најверојатно е фокусирана на наоѓање инвеститори за проектот, како и на дизајнирање и изградба на рафинеријата.

„Интересот на Синопек за овој проект се вклопува во нејзината стратегија за изградба и инвестирање во рафинерии во странство, додека Кина се приближува до врвот на побарувачката за нафта“, изјави Даунс за РСЕ.