Али Хамнеи, највисокиот авторитет на Иран, е убиен на 86-годишна возраст

Врховниот водач ајатолах Али Хамнеи, иранскиот духовен лидер и највисок авторитет кој ја водеше земјата речиси четири децении, е убиен на 86-годишна возраст за време на американско-израелските воздушни напади.

Славен меѓу своите поддржувачи како мудар водач, а осудуван од критичарите како диктатор, Хамнеи ќе остане запаметен како монументална фигура на Исламската револуција, кој врз основа на угледот на побожник и со огнена посветеност кон целта се искачи на позицијата врховен водач.

Употребата на сила од страна на Хамнеи против сопствениот народ, затворањето на опозициски фигури во рамките на самиот естаблишмент и жестокиот отпор кон надворешни влијанија особено кон САД и Израел, го обликуваа неговото наследство како суров и бескомпромисен авторитарен лидер кој ја одведе својата земја во меѓународна изолација.

„Историјата ќе покаже дека владеењето на Али Хамнеи беше длабоко трауматично за иранскиот народ, кој гледаше како неговата земја се изолира и слабее до таа мера што мнозинството почна да ја гледа емиграцијата како своја единствена надеж“, изјави Алекс Ватанка, директор на Иранската програма при Middle East Institute во Вашингтон.

Последните години од владеењето на Хамнеи беа обележани со чести протести против естаблишментот и државна репресија, при што беа убиени илјадници демонстранти.

Протестите поради високите трошоци за живот во 2017 година, цените на бензинот во 2019 година, недостигот на вода во 2021 година и смртта во притвор на Маша Амини, млада жена која наводно го прекрши законот за хиџаб во 2022 година, го одразуваа растот на антирежимското расположение во Иран.

Сепак, протестите против Исламската Република со најголем број смртни жртви започнаа кон крајот на декември 2025 година и траеја до почетокот на јануари 2026 година.

Немирите беа брутално задушени, а групите за човекови права потврдија повеќе од 7.000 смртни случаи, но предупредија дека вистинскиот број веројатно е многу поголем. Некои проценки се четирипати повисоки од потврдениот вкупен број.

Али Хамнеи никогаш не презеде одговорност за порастот на противењето кон неговото владеење, туку наместо тоа за протестите против естаблишментот ги обвинуваше странските актери, за кои тврдеше дека сакаат да ја ослабат Исламската Република.

Во текот на својот живот, Хамнеи покажа единствена способност да игра на две страни.

Оние што го познавале порано во животот го паметат како висок и слаб свештеник кој сакал поезија и книжевност, пушел луле и бил заинтересиран за разговори со младите. Тоа е во силен контраст со огнениот, брадест, антиамерикански настроен водач кој подоцна во животот го привлече вниманието на светот.

Под контрола на некогаш отворениот лидер, репресијата се засили, кругот на инсајдери во Техеран се намали, а Исламската Република стануваше сè поизолирана.

Со децении тој го имаше последниот збор за речиси сите прашања во Иран – од тоа дали жените можат да возат велосипед во јавност, до текот на односите на земјата со САД, кои ги нарекуваше „Големиот Сатана“.

Али Хамнеи слободно ја користеше својата моќ над клучните институции како што се судството, државната радио-телевизија и војската.

Кога му беше потребна сила, се потпираше на воено-безбедносниот апарат што ги вклучуваше Иранската Исламска револуционерна гарда (ИРГЦ) и озлогласените ирански разузнавачки служби.

„Со зајакнувањето на ИРГЦ, ја милитаризираше политиката на земјата и, кооптирајќи го клерикалниот естаблишмент, го делегитимизираше“, изјави Али Ваез, директор на Иранскиот проект во International Crisis Group.

Роден во Мешхед во 1939 година, Хамнеи беше втор син на татко свештеник.

Своето верско образование го започнал рано во животот; во раните тинејџерски години бил инспириран од огнениот револуционер Сајид Наваб Сафаи и студирал во светиот град Ком кај идниот основач на Исламската Република, ајатолахот Рухола Хомеини.

Од активист до омразен водач

Али Хамнеи стекна углед на скромен и побожен верски учен и во 1962 година му се приклучи на револуционерното движење на Рухола Хомеини, кое се спротивставуваше на проамериканската политика на Техеран.

Неговиот револуционерен активизам го привлече вниманието на властите, што доведе до првото од многуте апсења и затворања.

Дваесет и петгодишниот Хамнеи во 1964 година одлучи да го напушти Ком за да се грижи за својот татко – „добро дело“ за кое подоцна рече дека било благословено од Бога и на кое му ја припишува заслугата за својот подоцнежен успех.

Во Мешхед, Хамнеи одржуваше предавања за Куранот и за исламската идеологија, што доведе до затворање, мачење и на крај до внатрешен егзил. Кога избувна револуцијата во 1979 година, неговиот поранешен учител, Хомеини, го назначи во Исламскиот револуционерен совет.

Тој извршуваше неколку истакнати функции во рамките на клерикалниот режим вклучително и два мандата како претседател и преживеа обид за атентат во 1981 година, кој доведе до парализа на десната рака.

Кога Рухола Хомеини почина во 1989 година без јасен наследник, Али Хамнеи беше избран за втор врховен водач на Иран од страна на Собранието на експертите, клерикално тело.

Изборот изненади многумина – изгледа и самиот Хамнеи.

„Треба да рониме крвави солзи и да лелекаме над исламското општество кое е приморано дури и да ме предложи мене (за врховен водач)“, изјави Хамнеи во пресрет на неговото именување.

„За разлика од својот претходник, кој не се вклопуваше во ниту една одредена политичка фракција, ајатолахот Хамнеи беше де факто лидер на конзервативниот табор. Поради тоа ја изгуби можноста да биде над судирите и ефикасно да управува со конфликтите меѓу фракциите“, изјави Ваез.

Во текот на своето владеење, тој одржуваше отворен пркос кон САД, за кои тврдеше дека настојуваат да ја соборат Исламската Република и да го обноват односот покровител-клиент со Техеран.

Под негова контрола, Иран го зголеми влијанието во регионот преку таканаречената „оска на отпорот“ – лабава мрежа од проксија, милитантни групи поддржани од Техеран и сојузнички државни актери кои играа важна улога во иранската стратегија за спротивставување на Западот, арапските непријатели и неговиот главен ривал, Израел.

Меѓутоа, мрежата се распадна со падот на владата на Башар ел Асад во Сирија во 2024 година и израелската кампања за обезглавување на Хезболах во Либан, намалувањето на капацитетите на Хути во Јемен и сериозното слабеење на Хамас во Појасот Газа.

Хамнеи забележително исчезна од јавноста за време на 12-дневната војна на Израел против Иран во јуни 2025 година, што покрена прашања за неговото лидерство во политичките кругови во земјата.

Хамнеи дојде во судир со многу ирански претседатели, кои естаблишментот потоа ги изопшти.

Главен исклучок беше Ебрахим Раиси, свештеник со тврда линија за кого многумина веруваат дека бил подготвуван да го наследи Хамнеи како врховен водач. Раиси загина во пад на хеликоптер во мај 2024 година, што ги искомплицира плановите на Хамнеи за наследување.

Собранието на експерти од 88 члена, во кое доминираат конзервативни свештеници, сега ќе мора да го именува наследникот на Хамнеи.

„Тој ќе биде запаметен како човек кој имаше многу можности да го сослуша својот народ и да го промени курсот. Но, како врховен водач, беше толку вкопан во своите крути ставови, толку решен да ги надвладее своите домашни и странски ривали и длабоко во себе толку несигурен што никогаш не се одлучи за каква било сериозна интроспекција“, изјави Ватанка.

Зад Хамнеи останаа четири сина, една ќерка и сопруга.

Втората ќерка наводно загинала во истите напади на САД и Израел во кои беше убиен Хамнеи.